Sau hơn 15 thế kỷ an nhiên trong thiền định, khuôn mặt Đức Phật hiện trên phù điêu Linh Sơn Bắc lại một lần nữa được ánh sáng đánh thức. Tĩnh lặng mà đầy sức sống, bức phù điêu được mệnh danh là “Mona Lisa của nghệ thuật Óc Eo” đang kể lại câu chuyện về một thời kỳ vàng son của Phật giáo Nam Bộ, nơi tín ngưỡng và văn minh cổ đại giao hòa trong cùng một nụ cười.
Nụ cười cổ đại thoát kiếp chôn vùi
Ẩn mình suốt hàng nghìn năm trong lòng đất của khu di tích Óc Eo – Ba Thê (An Giang), phù điêu Phật Linh Sơn Bắc là một trong những tác phẩm điêu khắc hiếm hoi còn lại của nền văn hóa Phù Nam - trung tâm rực rỡ của vùng đồng bằng sông Cửu Long từ thế kỷ I - VII sau Công nguyên. Phát hiện này không chỉ bổ sung cho kho tàng khảo cổ, mà còn hé mở con đường du nhập sớm của Phật giáo vào phương Nam trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc tinh xảo, có họa tiết sắc nét bất chấp thời gian.
Theo PGS.TS Ngô Văn Doanh, bức phù điêu được tạc trên phiến đá granite lớn, cao 92cm, rộng 65 - 74cm, dày 28cm, nặng gần 1 tấn. Hình Đức Phật cao 52cm, ngồi thiền định với hai bàn tay chắp trước ngực trong tư thế thủ ấn vô úy (abhaya-mudra) biểu tượng cho sự thanh thản, che chở và an lành. Các đường nét trên đá được chạm khắc giản dị, mạch lạc, chỉ chia thành ba phần gồm đầu, thân và chân; song tổng thể vẫn toát lên vẻ tĩnh lặng sâu thẳm và trang nghiêm tuyệt đối.
Nụ cười 1.500 năm tuổi trên phù điêu không chỉ là dấu vết của bàn tay nghệ nhân, mà là thông điệp sáng rõ của tổ tiên về khát vọng tâm linh vượt thời gian. Sự lựa chọn đá granite - loại vật liệu cứng, khó chế tác nhưng bền vững - cũng mang ý nghĩa biểu trưng cho tinh thần kiên định và trường tồn của đạo pháp. Dù thời gian và khí hậu khắc nghiệt đã bào mòn nhiều chi tiết, thần thái thiền định và ánh nhìn trầm tĩnh của Đức Phật vẫn nguyên vẹn như thuở ban đầu.
Phù điêu được xác định tạc theo phong cách Mathura của Ấn Độ cổ đại (thế kỷ I - IV) là một trong những dòng nghệ thuật Phật giáo sớm nhất, ảnh hưởng mạnh đến khu vực Đông Nam Á. Sự xuất hiện của tác phẩm này ở Nam Bộ cho thấy nghệ thuật Phật giáo đã theo chân thương nhân và tăng sĩ Ấn Độ đến vùng đất Phù Nam, rồi bản địa hóa để hòa vào đời sống văn hóa bản xứ.
Hơi thở Phật giáo trên phiến đá nghìn năm
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc không chỉ là một di vật khảo cổ, mà còn là chứng nhân của thời kỳ Phật giáo cực thịnh tại đồng bằng sông Cửu Long. Hình ảnh Đức Phật ngồi thiền, đôi mắt khép hờ và gương mặt thanh thản gợi lên triết lý giải thoát, từ bi, giác ngộ - những giá trị đã thấm vào nền văn hóa Nam Bộ từ rất sớm. Đó không chỉ là mỹ thuật, mà còn là tư tưởng được khắc vào đá, là tâm thức của một nền văn minh hướng thiện.
Óc Eo - Phù Nam từng là trung tâm thương mại và tôn giáo sôi động, kết nối Ấn Độ, Trung Hoa và Đông Nam Á. Tại đây, Phật giáo không đơn thuần là tôn giáo du nhập, mà trở thành sợi chỉ đỏ liên kết các nền văn minh.
hiện đang được quản lý, trưng bày tại Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo thuộc Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo ở An Giang.
Từ hình tượng Phật trên đá granite Linh Sơn Bắc, ta nhận ra sự tiếp nhận tinh tế và sáng tạo bản địa của người Việt cổ: dung hòa ảnh hưởng bên ngoài để tạo nên bản sắc riêng của Phật giáo phương Nam - giản dị mà sâu sắc, mềm mại mà bền vững. Mỗi đường nét trên phiến đá không chỉ là nghệ thuật, đó là bản giao hưởng bằng đá kể về con đường tơ lụa tâm linh nối Ấn Độ với vùng đất Phù Nam xưa.
Hiện nay, phù điêu Phật Linh Sơn Bắc được lưu giữ tại Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo (An Giang). Việc công nhận đây là Bảo vật Quốc gia không chỉ tôn vinh giá trị lịch sử và nghệ thuật, mà còn khẳng định vai trò trung tâm của Phật giáo trong tiến trình văn hóa Việt Nam cổ đại.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, việc trưng bày, giới thiệu và giáo dục di sản này sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về nguồn cội văn hóa - tâm linh của dân tộc, đồng thời thúc đẩy du lịch văn hóa tại miền Tây Nam Bộ. Bởi mỗi khi chiêm ngưỡng nụ cười tĩnh lặng ấy, con người hôm nay vẫn có thể nghe thấy tiếng vọng của thiền định, của trí tuệ và từ bi từ hơn 1.500 năm trước.
Phù điêu Linh Sơn Bắc - như viên ngọc trầm mặc trong lòng đất Óc Eo - không chỉ kể chuyện về quá khứ. Nó còn gợi mở câu hỏi cho hiện tại: giữa nhịp sống gấp gáp hôm nay, ta có còn giữ được nụ cười tĩnh tại ấy trong tâm?
Bình luận