Vì sao nhiều người bôi son đỏ lên trán em bé khi ra ngoài?

Nhiều người trẻ thắc mắc khi thấy ông bà chấm hay quệt một vết son đỏ lên trán em bé mới sinh khi đưa từ bệnh viện về nhà, hoặc khi bế bé ra khỏi nhà có việc gì đó (tiêm phòng chẳng hạn). Đó không phải cách trang điểm hay đánh dấu để nhận biết đứa trẻ, mà là một tập tục dân gian đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Theo quan niệm của người xưa, trẻ sơ sinh còn non nớt, hồn vía chưa vững, dễ bị những thế lực vô hình quấy nhiễu. Vì vậy, trước khi đưa bé ra khỏi không gian quen thuộc như phòng sinh, bệnh viện hay nhà ở, người lớn thường chấm một dấu son lên trán với mong muốn bảo vệ trẻ, tránh vía dữ và những điều không may.

“Lá bùa bình an” đầu đời

Trong quan niệm dân gian, trẻ mới chào đời được xem là đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt. Cơ thể bé còn yếu ớt, chưa thể tự chống chọi với những tác động từ môi trường bên ngoài. Người xưa không chỉ lo trẻ bị lạnh, nhiễm bệnh hay gặp nguy hiểm khi di chuyển mà còn tin rằng em bé có thể bị ma quỷ, vía xấu quấy nhiễu.

Bởi thế, việc chấm một nốt màu lên trán được xem như cách tạo ra một dấu hiệu bảo vệ. Có người tin rằng dấu son giúp xua đuổi tà ma, có người cho rằng nó đánh dấu em bé đã được người lớn che chở, khiến những thế lực vô hình không thể làm hại.

Một nghiên cứu về tín ngưỡng truyền thống ở vùng đồng bằng sông Hồng, công bố năm 2021, cũng ghi nhận tập tục này: Khi đưa trẻ sơ sinh từ bệnh viện về nhà, người thân thường chấm một nốt đỏ lên trán hoặc dùng những vật nhỏ đánh dấu dưới tay trẻ, với mục đích ngăn ma quỷ bắt mất phần hồn vía của em bé. Đây là tư liệu cho thấy tập tục không chỉ tồn tại trong lời kể của các gia đình mà còn được ghi nhận trong nghiên cứu về đời sống tín ngưỡng.

Dĩ nhiên, đây là niềm tin dân gian, không phải một phương pháp có thể chứng minh bằng khoa học. Nhưng với những người thực hiện, nốt son nhỏ mang ý nghĩa như lời cầu chúc đầu đời, mong con khỏe mạnh, bình an, lớn lên không gặp tai ương.

Màu đỏ có vị trí đặc biệt trong văn hóa truyền thống của nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Màu sắc này thường gắn với may mắn, niềm vui, sự sống, hạnh phúc và những điều tốt lành. Trong các dịp lễ Tết, cưới hỏi hay mừng thọ, màu đỏ cũng thường được sử dụng như một biểu tượng của lời chúc phúc.

Bởi vậy, việc dùng son đỏ chấm lên trán trẻ sơ sinh có thể được hiểu như cách gửi gắm mong ước tốt đẹp vào dấu hiệu dễ nhận biết nhất. Người lớn tin rằng màu đỏ có thể giúp xua đi điều không may, mang lại sự che chở và bình an cho đứa trẻ.

Ở một số gia đình, dấu son còn được xem như cách tránh ánh mắt không tốt của người khác. Khi em bé quá xinh xắn, đáng yêu, người lớn thường ngại người ngoài khen ngợi quá mức hoặc nhìn ngắm lâu, bởi dân gian có quan niệm trẻ nhỏ dễ bị “vía” hoặc “mắt dữ”. Nốt son được chấm lên trán như một cách hóa giải nỗi lo ấy.

Những cách lý giải này không hoàn toàn giống nhau giữa các vùng miền và gia đình. Có nơi nhấn mạnh việc tránh tà ma, nơi khác lại coi trọng ý nghĩa cầu may, giữ vía hoặc tránh ánh mắt xấu. Điểm chung là mong muốn bảo vệ em bé trong giai đoạn đầu đời.

Không có son, người xưa dùng gì?

Son môi ngày nay là vật dụng quen thuộc, dễ mang theo trong túi đồ đi sinh. Nhưng tập tục chấm dấu lên trán trẻ nhỏ đã có từ trước khi mỹ phẩm hiện đại phổ biến.

Ở nhiều gia đình Việt Nam, người lớn từng dùng nhọ nồi - lớp muội đen bám dưới đáy nồi sau khi đun nấu bằng củi - để chấm lên trán trẻ. Có người chấm một nốt nhỏ, có người vẽ dấu thập hoặc một vệt đen. Mục đích vẫn là cầu mong đứa trẻ được bình an khi đi xa hoặc đến nơi lạ.

Việc sử dụng nhọ nồi cũng có những cách lý giải khác nhau. Có quan niệm cho rằng vết đen khiến em bé bớt nổi bật, không thu hút sự chú ý của ma quỷ; cách giải thích khác liên hệ muội than với gian bếp và tín ngưỡng thờ Táo quân, từ đó xem dấu nhọ như một biểu tượng bảo hộ của gia đình.

Không nên khẳng định tất cả những cách lý giải này đều có chung một nguồn gốc. Tập tục dân gian thường được truyền miệng, biến đổi theo địa phương và qua từng thế hệ. Son đỏ, nhọ nồi hay một dấu hiệu khác có thể khác nhau về hình thức, nhưng cùng thể hiện nỗi lo và tình thương của người lớn dành cho trẻ nhỏ.

Bảo vệ trẻ một cách khoa học

Ngày nay, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen chấm son lên trán em bé trước khi rời bệnh viện hoặc lần đầu đưa con ra ngoài. Với họ, đó là cách tiếp nối tập tục của ông bà, đồng thời giúp người thân cảm thấy yên tâm hơn trong thời khắc đón thành viên mới về nhà.

Tuy nhiên, cần phân biệt ý nghĩa tinh thần của tập tục với việc chăm sóc sức khỏe thực tế. Không có bằng chứng khoa học cho thấy một dấu son đỏ có thể ngăn tà ma, giữ vía hay bảo vệ trẻ khỏi bệnh tật. Trẻ sơ sinh cần được bảo vệ bằng những biện pháp thiết thực như giữ ấm phù hợp, vệ sinh tay trước khi tiếp xúc, hạn chế người đang mắc bệnh đến gần và tránh đưa bé đến nơi đông người khi không cần thiết.

Đặc biệt, da trẻ sơ sinh rất nhạy cảm. Son môi là mỹ phẩm dành cho người lớn, có thể chứa hương liệu, chất tạo màu hoặc thành phần không phù hợp với làn da non nớt của bé. Vì vậy, không nên tùy tiện bôi son lên trán trẻ chỉ để làm theo tập tục. Nếu gia đình muốn giữ nghi thức mang tính biểu tượng, có thể lựa chọn cách khác không tiếp xúc trực tiếp với da em bé.

Một dấu son nhỏ có thể không tạo ra sự bảo vệ thần kỳ như người xưa tin tưởng, nhưng nó phản ánh tình yêu thương và nỗi lo của gia đình dành cho một sinh linh vừa chào đời. Điều quan trọng là giữ lại nét đẹp cầu chúc bình an của tập tục, đồng thời không để niềm tin ấy thay thế những cách chăm sóc trẻ an toàn, có cơ sở khoa học.