Xuất bản ngày 19/11/2026 11:27 AM

Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11: Ý nghĩa vượt ra ngoài một ngày lễ

(VTC News) -

Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, lần đầu trở thành ngày nghỉ hưởng nguyên lương, mở ra khoảng thời gian để mỗi người bồi đắp những giá trị văn hóa trong đời sống.

Năm 1943, trong những ghi chép ở cuối tập “Nhật ký trong tù”, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết rằng văn hóa là toàn bộ những sáng tạo và phát minh của loài người “vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống”, từ ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, nghệ thuật đến những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở. Người khái quát: “Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó”.

Tám mươi ba năm sau, cách hiểu đó vẫn giữ nguyên giá trị. Văn hóa có mặt trong nhà hát, bảo tàng, lễ hội, nhưng trước hết có mặt trong cách một người chào hỏi hàng xóm, giữ lời với đối tác hay những điều dạy con trong bữa cơm tối. Văn hóa của một dân tộc không chỉ được nhận diện qua những di sản, những công trình, những buổi biểu diễn mà còn được kiểm chứng qua những hành vi, ứng xử diễn ra mỗi ngày.

Năm 2026 là năm đầu tiên Ngày Văn hóa Việt Nam được tổ chức trên phạm vi toàn quốc.

Năm 2026 là năm đầu tiên Ngày Văn hóa Việt Nam được tổ chức trên phạm vi toàn quốc.

Nghị quyết 28/2026 của Quốc hội chọn ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, đây cũng là ngày khai mạc Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946. Ngày Văn hóa Việt Nam là ngày nghỉ hưởng nguyên lương và chính thức từ năm nay, lần đầu tiên chủ trương tốt đẹp này đi vào cuộc sống. Đến thời điểm này, đã có hơn 400 hoạt động được các bộ, ngành, địa phương chuẩn bị, nhiều bảo tàng, di tích mở cửa miễn phí.

Nhưng điều đáng suy ngẫm nhất có lẽ nằm ở chính quyết định cho nghỉ. Một ngày làm việc được chuyển thành một ngày dành cho văn hóa. Đó là sự thừa nhận rằng con người cần thời gian để sống trong văn hóa và vì văn hóa.

Thứ tài nguyên khan hiếm

Người Hy Lạp cổ đại dùng chữ scholē để chỉ thời gian rảnh rỗi. Từ chữ này mà về sau có school, école, những từ chỉ trường học trong nhiều ngôn ngữ châu Âu. Với họ, thời gian thoát khỏi lo toan mưu sinh chính là thời gian để học hỏi, suy ngẫm, trò chuyện về những điều lớn lao. Aristotle viết trong “Đạo đức học Nicomachus” rằng con người bận rộn là để có được thời gian thư nhàn.

Năm 1948, giữa đống đổ nát của nước Đức sau chiến tranh, triết gia Josef Pieper xuất bản một tiểu luận mà bản tiếng Anh về sau mang tên “Thư nhàn, nền tảng của văn hóa”. Ông cho rằng thư nhàn không phải là lười biếng hay giải trí cho qua thời gian. Đó là trạng thái con người dừng lại để lắng nghe, chiêm nghiệm, đón nhận thế giới. Một xã hội chỉ biết làm việc, theo Pieper, sẽ dần đánh mất khả năng tái tạo và thưởng thức văn hóa.

Nhận định của Pieper đến nay càng có tính thời sự. Bộ luật Lao động năm 2019 quy định thời giờ làm việc bình thường không quá 48 giờ một tuần, Nhà nước khuyến khích tuần làm việc 40 giờ. Thời giờ làm thêm được phép tới 200 giờ một năm, riêng một số ngành như dệt may, da giày, điện tử được tới 300 giờ. Với nhiều công nhân, một ngày làm việc kéo dài từ sáng sớm đến tối muộn, cuối tuần cũng thường tăng ca. Khi về đến phòng trọ, thời gian còn lại chỉ đủ để nghỉ ngơi lấy sức cho ngày hôm sau.

Ở các đô thị, người lao động văn phòng có ít giờ làm thêm hơn, nhưng thời gian rảnh lại bị chia nhỏ bởi những chuyến kẹt xe, những tin nhắn công việc ngoài giờ và chiếc điện thoại thông minh luôn bên cạnh. Thời gian rảnh vẫn còn đó, nhưng hiếm khi là thời gian trọn vẹn. Một buổi tối gia đình ngồi cùng nhau mà mỗi người nhìn vào một màn hình riêng đã trở thành hình ảnh quen thuộc.

Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu bảo đảm đầy đủ quyền thụ hưởng và sáng tạo văn hóa, “thu hẹp khoảng cách thụ hưởng văn hoá giữa các vùng, miền, tầng lớp Nhân dân”. Khoảng cách đó thường được nhìn qua số lượng nhà văn hóa, thư viện, rạp chiếu phim. Nhưng còn một khoảng cách ít được nhắc tới là khoảng cách về thời gian. Một bảo tàng mở cửa miễn phí sẽ không có ý nghĩa với người công nhân đang đứng máy vào thời điểm đó.

Vì thế, Ngày Văn hóa Việt Nam - ngày nghỉ 24/11 có ý nghĩa vượt ra ngoài một ngày lễ. Đó là một cách để Nhà nước nói rằng thời gian cho văn hóa là một nhu cầu chính đáng của người lao động, bên cạnh thời gian cho công việc.

Những điều không đạo luật nào viết ra

Nếu thời gian là điều kiện, thì điều gì được nuôi dưỡng trong khoảng lặng đó là câu chuyện cốt lõi.

Nghị quyết 80 xác định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh và là “hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Cụm từ “hệ điều tiết” rất đáng chú ý. Một xã hội vận hành nhờ nhiều cơ chế điều tiết. Pháp luật điều tiết bằng chế tài. Thị trường điều tiết bằng giá cả. Còn văn hóa điều tiết bằng một thứ khó nhìn thấy hơn, đó là những chuẩn mực mà mỗi người tự đặt ra cho mình và cộng đồng cùng gìn giữ.

Pháp luật có thể phạt người bán hàng gian dối, nhưng không thể khiến mọi người buôn bán thật thà. Pháp luật có thể xử lý kẻ lừa đảo nhưng khó có thể khôi phục niềm tin đã mất. Năm 2025, theo ước tính của Bộ Công an, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam lên tới hơn 8.000 tỷ đồng.

Con số đó chỉ đo được phần tiền bị mất. Phần thiệt hại khó đo đếm hơn là sự nghi ngại lan rộng. Người ta ngần ngại khi nhận một cuộc gọi lạ, dè dặt trước một lời nhờ giúp đỡ, cảnh giác với cả những thông tin thật. Khi niềm tin suy giảm, mọi giao dịch trong xã hội đều trở nên tốn kém hơn.

Ông cha ta vẫn dạy “chữ tín quý hơn vàng”. Câu nói giản dị đó đặt niềm tin lên trên cả của cải. Trong các chuẩn mực con người Việt Nam mà Nghị quyết 80 nêu ra, gồm yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo, có những chuẩn mực gắn với vận mệnh dân tộc và có những chuẩn mực được thử thách trong những việc thường ngày.

Trung thực là không gian lận khi không ai nhìn thấy. Trách nhiệm là làm tròn phần việc của mình kể cả khi không bị kiểm tra. Kỷ cương là xếp hàng khi có thể chen ngang. Nghĩa tình là hỏi han người hàng xóm già sống một mình.

Chính Nghị quyết 80 cũng thẳng thắn nhận định “môi trường văn hoá chưa thật sự lành mạnh, đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp, mất bản sắc”. Nhận định đó cho thấy khoảng cách giữa những chuẩn mực được nêu trong văn kiện và những gì diễn ra trong đời sống vẫn còn đáng kể. Khoảng cách này không thể lấp đầy chỉ bằng thêm quy định, thêm chế tài. Một xã hội cần quá nhiều luật lệ để buộc con người cư xử tử tế là một xã hội đang vận hành tốn kém.

Ở chiều ngược lại, những gì tốt đẹp nhất của người Việt thường hiện ra rõ nhất khi không có ai yêu cầu. Trong những trận bão lũ, hàng nghìn người tự nguyện nấu cơm, chở hàng cứu trợ, mở cửa nhà đón người sơ tán. Không văn bản nào buộc họ làm vậy. Họ làm vì “lá lành đùm lá rách”, vì một chuẩn mực đã thấm vào cách sống qua nhiều thế hệ. Đó là văn hóa đang thực hiện vai trò điều tiết của mình, lặng lẽ và hiệu quả hơn bất kỳ sắc lệnh nào.

Nơi các chuẩn mực được bồi đắp

Hai câu chuyện về thời gian và về chuẩn mực tưởng như tách rời, nhưng thực ra gắn chặt với nhau. Chuẩn mực không được trao truyền chỉ bằng các bài giảng. Chúng được hình thành qua những bữa cơm gia đình, nơi ông bà kể chuyện ngày xưa, cha mẹ dạy con lời ăn tiếng nói. Chúng được bồi đắp qua một cuốn sách hay, một vở diễn lay động, một buổi sinh hoạt cộng đồng nơi người ta học cách lắng nghe và nhường nhịn nhau. Tất cả những điều đó đều cần thời gian, một thứ thời gian không bị chia cắt bởi công việc và màn hình.

Khi con người không còn thời gian cho nhau, những khoảng trống trong đời sống tinh thần sẽ được lấp đầy bởi thứ khác. Với nhiều người trẻ hôm nay, các thuật toán trên mạng xã hội đang làm thay vai trò từng thuộc về gia đình và cộng đồng. Chúng quyết định ai được ngưỡng mộ, điều gì được xem là thành công, cách nói năng nào được tán thưởng. Thuật toán không có ác ý, nhưng cũng không có chuẩn mực. Chúng ưu tiên những gì thu hút sự chú ý, và sự chú ý thường dành cho những gì gây sốc hơn là những gì tử tế.

Bởi vậy, một ngày nghỉ dành cho văn hóa cũng là một lời nhắc về việc giành lại quyền chủ động đối với thời gian của chính mình. Văn hóa không đòi hỏi những hoạt động lớn lao. Một buổi chiều cả nhà cùng về quê thăm ông bà, cùng dọn dẹp ngõ xóm, cùng đến thăm một di tích của địa phương, cùng đọc chung một cuốn sách rồi trò chuyện về nó, đều là những cách sống có văn hóa. Giá trị của những hoạt động đó không nằm ở bản thân hoạt động mà ở chỗ con người được ở bên nhau, được chậm lại để nhìn nhau và nhìn lại mình.

Nhiều bảo tàng, vườn quốc gia, di tích mở cửa miễn phí cho người dân, du khách tham quan nhân Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11.

Nhiều bảo tàng, vườn quốc gia, di tích mở cửa miễn phí cho người dân, du khách tham quan nhân Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11.

Một ngày và 364 ngày còn lại

Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 chỉ có một trong năm. Thước đo thật sự của ngày đó có lẽ không nằm ở những gì diễn ra trong 24 giờ, mà ở dấu vết nó để lại trong 364 ngày còn lại.

Một ngày nghỉ có thể được dùng để ngủ bù, để đi nhậu nhẹt hay để lướt điện thoại từ sáng đến tối. Đó là quyền của mỗi người và không ai có thể quy định cách người khác sống một ngày nghỉ của mình. Nhưng chính ở đây, ý nghĩa của ngày Văn hóa hiện ra rõ hơn. Văn hóa bắt đầu từ lựa chọn. Khi được trao một khoảng thời gian tự do, mỗi người sẽ chọn làm đầy nó bằng điều gì, và lựa chọn đó, lặp lại qua năm tháng, dần trở thành nếp sống.

Điều đúng với từng người cũng đúng với cả xã hội. Một xã hội coi trọng văn hóa sẽ thể hiện điều đó trong cách sắp xếp nhịp sống chung, qua những chi tiết rất cụ thể.

Đó là một thư viện, một bảo tàng mở cửa vào buổi tối, khi người lao động đã tan ca. Đó là một sân khấu nhỏ hay một tủ sách đặt cạnh dãy nhà trọ công nhân. Đó là một doanh nghiệp coi buổi tối của nhân viên là thời gian riêng tư cần được tôn trọng. Những việc này thường được xem là chuyện quản lý hay chuyện kinh doanh nhưng chính chúng cho thấy rõ nhất một xã hội coi trọng văn hóa đến đâu.

Cũng cần nhìn lại cách chúng ta tôn vinh văn hóa. Lâu nay, sự tôn vinh thường dành cho nghệ sĩ, nghệ nhân, những người có đóng góp nổi bật, và điều đó hoàn toàn xứng đáng. Nhưng các chuẩn mực con người Việt Nam được giữ gìn hằng ngày bởi những người bình thường hơn nhiều. Người lái xe ôm trả lại chiếc ví cho khách. Người bán hàng giữ một mức giá thật thà suốt nhiều năm. Người thầy giáo vùng cao lặng lẽ ở lại với học trò. Họ hiếm khi xuất hiện trên sân khấu nhưng chính họ làm cho những chữ “trung thực”, “trách nhiệm”, “nghĩa tình” trong văn kiện trở thành điều có thật.

Có lẽ, món quà lớn nhất mà Ngày Văn hóa Việt Nam mang lại là một khoảng dừng. Giữa nhịp sống ngày càng nhanh, đó là dịp để mỗi người tự hỏi mình đang sống thế nào, đang trao lại cho con cái những gì, đang góp vào bầu không khí chung của xã hội điều tốt hay điều xấu. Không ai chấm điểm những câu trả lời đó. Nhưng tổng hòa của chúng sẽ quyết định gương mặt văn hóa của đất nước trong những thập niên tới.

Tám mươi năm trước, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu tư tưởng “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Ánh sáng đó hiện diện trong những công trình đồ sộ, những lễ hội rực rỡ và bền bỉ hơn cả là trong cách hàng triệu người Việt sống mỗi ngày, từ chữ tín trong một cuộc mua bán, sự tận tâm trong một phần việc, lời hỏi han dành cho một người hàng xóm.

Ngày 24/11 rồi sẽ qua, những sân khấu sẽ được tháo dỡ. Điều còn lại, và cần được giữ lại, là phương thức sống của mỗi người. Một xã hội dành thời gian cho văn hóa là một xã hội biết đầu tư cho điều bền vững nhất của chính mình.

NGUYỄN SƠN(Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam)
Nhận tin VTC News trên Google
Thêm VTC News làm nguồn ưu tiên để thấy tin tức mới thường xuyên hơn trên Google.
Theo dõi
Bình luận
paper plane
vtcnews.vn
Cùng chuyên mục