Luật Sở hữu trí tuệ: 'Lá chắn' bảo vệ thành quả đổi mới sáng tạo

Chia sẻ tại một buổi tọa đàm mới đây tại Hà Nội, GS.TS Nguyễn Đức Thuận - Chủ tịch Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) - nhấn mạnh trong nền kinh tế tri thức, đổi mới sáng tạo chính là động lực tăng trưởng cốt lõi.

Sự phát triển vượt bậc của Internet, dữ liệu lớn (Big Data) và AI đang mở ra không gian phát triển không giới hạn cho các doanh nghiệp số, nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có trong việc kiểm soát hành vi xâm phạm quyền tác giả xuyên biên giới diễn ra chỉ trong vài giây.

Sự thay đổi lớn nhất trong kỷ nguyên số là việc làm nhòa ranh giới giữa các lĩnh vực truyền thống và sáng tạo sáng tạo.

Ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group of Companies kiêm Chủ tịch CLB CSMO Việt Nam, nhận định: “Trong kỷ nguyên số, bất kỳ doanh nghiệp nào, dù là bệnh viện phát triển mô hình điều trị mới, công ty công nghiệp thiết kế sản phẩm độc quyền, hay tập đoàn bất động sản sở hữu đề án thương hiệu, đều đang tạo ra những tài sản trí tuệ có giá trị cao”.

Tuy nhiên, thách thức thực tiễn hiện nay là nhận thức của nhiều lãnh đạo doanh nghiệp vẫn coi tài sản trí tuệ như một khoản “chi phí đã tiêu hết” thay vì xem đó là tài sản vô hình cần quản trị.

Điển hình như các vụ việc tranh chấp ý tưởng chiến lược thương hiệu khi nhân sự cấp trung chuyển việc, hay sự bất đồng trong việc khai thác các tác phẩm nghệ thuật giữa nhà đầu tư và đạo diễn.

Những trường hợp này cho thấy ranh giới mong manh giữa việc nắm giữ một sản phẩm vật lý/file dữ liệu với quyền thực thi pháp lý thực sự đối với tài sản trí tuệ đó.

Từ “sở hữu file” đến “sở hữu quyền”

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của doanh nghiệp số là sự nhầm lẫn giữa việc có quyền sử dụng một tệp tin (file) và quyền khai thác thương mại hay xử lý hành vi xâm phạm của bên thứ ba.

Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu trí tuệ BROSS & Cộng sự, lưu ý rằng môi trường mạng chứa đựng rất nhiều “lớp quyền” phức tạp và đan xen. “Công cụ kỹ thuật chỉ vận hành quyền, nó hoàn toàn không tạo ra quyền pháp lý”, luật sư Lê Quang Vinh nhấn mạnh khi phân tích về các hệ thống nhận diện tự động như Content ID của YouTube.

Vụ án sơ thẩm liên quan đến ca khúc “Giấc mơ trưa” tuyên ngày 26/6/2026 giữa tác giả và đơn vị quản lý bản ghi là một minh chứng rõ nét.

Vụ việc cho thấy việc một bên sở hữu quyền đối với một bản ghi âm cụ thể không đồng nghĩa với việc họ có quyền nhận diện tự động hoặc ngăn chặn chính tác giả sử dụng tác phẩm gốc hay sử dụng bản phối của người khác.

Tương tự, phán quyết từ các vụ án kinh điển trước đây như tranh chấp quyền nhân thân trong bộ truyện “Thần đồng Đất Việt” cũng chỉ ra rằng: quyền nhân thân (quyền đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm) độc lập tuyệt đối với quyền tài sản và không thể chuyển nhượng, ngay cả khi doanh nghiệp đã đầu tư toàn bộ ngân sách để sáng tạo tác phẩm.

Do đó, việc làm sạch chuỗi quyền ngay từ khâu ký hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ với các đối tác, nghệ sĩ, hay nhân viên sáng tạo là điều kiện tiên quyết để tạo lập một “lá chắn” phòng thủ vững chắc trước mọi tranh chấp.

Chuyển phòng vệ vi phạm sang quản trị quyền chủ động

Ông Bùi Nguyên Hùng, nguyên Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam, đánh giá cao sự hoàn thiện của hành lang pháp lý Việt Nam hiện nay với sự đồng bộ của Luật Sở hữu trí tuệ cùng hệ thống các văn bản dưới luật.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của AI tạo sinh và dữ liệu lớn đang đặt ra bài toán hóc búa về tính minh bạch của quyền sở hữu.

Theo đó, vẫn còn những khó khăn thực tế trong việc bóc tách và định giá bản quyền số, một điểm nghẽn tương tự như việc thu phí bản quyền âm nhạc tại các cơ sở kinh doanh dịch vụ công cộng vốn chưa thể giải quyết triệt để do thiếu giải pháp công nghệ đối soát và chứng minh bản quyền minh bạch.

Để giải quyết tận gốc vấn đề này, nhiều chuyên gia cũng như đại diện các đơn vị đang hoạt động tại Việt Nam đồng thuận rằng doanh nghiệp cần chuyển đổi tư duy từ “phòng ngự khi có vi phạm” sang “thiết lập hệ thống quản trị quyền chủ động” bằng công nghệ.

Bà Lê Thị Minh Hằng, Giám đốc Trung tâm Quyền và giải pháp tài sản số, cho biết tài sản vô hình (bao gồm dữ liệu hành vi, dữ liệu quyền và tài sản trí tuệ) hiện nay có thể chiếm tới 90% giá trị của một doanh nghiệp hiện đại.

Luật pháp đã mở đường cho việc đóng gói, định giá các tài sản vô hình này để phục vụ vay vốn kêu gọi đầu tư hoặc thực hiện các thương vụ mua bán sáp nhập (M&A).

“Giải pháp căn cơ nhất hiện nay là ứng dụng Hạ tầng quyền số (RDAS)”, bà Lê Thị Minh Hằng chia sẻ. RDAS hoạt động như một hệ thống “sổ đỏ điện tử” cho tài sản trí tuệ, cho phép định danh, xác thực và quản lý toàn bộ vòng đời của quyền tác giả theo tiêu chuẩn metadata quốc tế.

Hệ thống này không chỉ giúp doanh nghiệp bảo vệ dữ liệu nội bộ trước nguy cơ rò rỉ khi nhân viên nghỉ việc mà còn tạo điều kiện để cấp phép khai thác xuyên biên giới và kết nối trực tiếp với hệ thống đối soát thuế, tài chính một cách minh bạch.

Khi đã có một “lá chắn” pháp lý và công nghệ vững vàng, doanh nghiệp có thể tiến tới bước quan trọng nhất: thương mại hóa tài sản trí tuệ. Để hiện thực hóa điều này, ông Lê Quốc Vinh đề xuất áp dụng Mô hình 3M (Map - Manage - Monetize) vào quản trị doanh nghiệp:

Trong đó, Map (Lập bản đồ tài sản) yêu cầu doanh nghiệp cần chủ động rà soát, kiểm kê và phân loại mọi tài sản trí tuệ đang có, từ mã nguồn phần mềm, giao diện ứng dụng, tài liệu kỹ thuật cho đến các hình ảnh, video quảng cáo và danh sách khách hàng.

Manage (Quản trị chuỗi quyền) là thiết lập chuỗi hồ sơ quyền sạch, xác định rõ ai là tác giả, ai là chủ sở hữu, phạm vi sử dụng, thời hạn và nền tảng được phép khai thác thông qua các hợp đồng chặt chẽ.

Cuối cùng, Monetize (Thương mại hóa): Biến bản quyền từ một khoản chi phí bảo vệ đơn thuần thành dòng doanh thu mới thông qua các hoạt động tái sử dụng, đóng gói sản phẩm, nhượng quyền thương hiệu hoặc cấp phép khai thác trên các nền tảng số toàn cầu.

Sự hoàn thiện của Luật Sở hữu trí tuệ cùng sự hỗ trợ đắc lực từ các hạ tầng quyền số hiện đại là nền tảng cốt lõi giúp các nhà sáng tạo và doanh nghiệp Việt Nam tự tin bảo vệ thành quả lao động trí óc của mình.

Đó không chỉ là “lá chắn” bảo vệ doanh nghiệp trước các sóng gió tranh chấp trên không gian mạng, mà còn là bệ phóng vững chắc để các sản phẩm đổi mới sáng tạo “Make in Vietnam” vươn tầm, khẳng định vị thế và giá trị thương mại trên trường quốc tế.