Kiệt tác 1.100 tuổi hé lộ về thánh địa của vương quốc Chăm Pa cổ xưa

Giữa kho tàng di sản Việt Nam, đài thờ Đồng Dương tỏa sáng như một minh chứng rực rỡ cho thời kỳ hưng thịnh của Phật giáo Chăm Pa vào cuối thế kỷ IX - đầu thế kỷ X. Không chỉ là một tuyệt phẩm điêu khắc bằng sa thạch, đài thờ còn là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa giữa Ấn Độ và Đông Nam Á, phản ánh đỉnh cao của tín ngưỡng Đại thừa ở vương quốc Chăm Pa.

Thánh địa Phật giáo hơn 1.100 năm trước

Đồng Dương (Indrapura), nay thuộc xã Đồng Dương, TP Đà Nẵng, từng là kinh đô của Chăm Pa từ năm 860 đến 986, đồng thời là trung tâm Phật giáo lớn nhất của vương quốc này. Nơi đây có Phật viện Đồng Dương, được xây dựng dưới triều vua Indravarman II vào năm 875, thờ Lokesvara - vị Bồ tát của lòng từ bi. Từ đó, Indrapura trở thành thánh địa Phật giáo rực rỡ, nơi ánh sáng đạo pháp hòa cùng tinh hoa nghệ thuật bản địa.

Đầu thế kỷ XX, nhà khảo cổ người Pháp Henri Parmentier, thành viên của Trường Viễn Đông Bác Cổ (École française d'Extrême-Orient – EFEO) đã tiến hành cuộc khai quật lớn nhất trong lịch sử Chăm Pa tại Đồng Dương (1901 - 1902). Cùng cộng sự Louis Finot, ông phát hiện quần thể kiến trúc Phật giáo đồ sộ gồm ba vòng đền thờ đồng tâm, sắp xếp theo trục tuyến tính - biểu trưng cho hành trình tu tập từ phàm đến thánh.

Những bản vẽ, ảnh chụp và ghi chép chi tiết của Parmentier sau đó được công bố trong bộ Inventaire descriptif des monuments cam de l’Annam, giúp hậu thế có thể tái dựng gần như toàn bộ diện mạo huy hoàng của Phật viện.

Đáng tiếc, phần lớn công trình đã bị phá hủy bởi chiến tranh và thời gian. Song, những tư liệu ấy đã cứu vãn linh hồn của di sản, giúp chúng ta hiểu: Đồng Dương từng là trung tâm Phật giáo vĩ đại nhất Đông Nam Á thời cổ đại. Mỗi viên đá ở Đồng Dương đều là một pho kinh bằng hình khối - nơi đức tin được khắc trong đá, và đá hóa thân thành giáo lý.

Kiệt tác điêu khắc kể chuyện bằng đá

Trong số những hiện vật còn lại, đài thờ Đồng Dương là báu vật tiêu biểu nhất, được ghép từ 24 khối đá sa thạch khít mạch với nhau, tạo nên cấu trúc bốn tầng bệ: Phần đế, bệ lớn hình vuông, bệ nhỏ đặt chồng lên, và bệ cao áp vào mặt sau.

Tổng thể đài thờ cao 1,97m, dài 3,96m, rộng 3,54m - một quy mô cho thấy kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật tạo hình đỉnh cao của người Chăm Pa. Các mặt của đài thờ được chạm khắc tinh xảo ba giai đoạn trong cuộc đời Đức Phật Thích Ca.

Mặt Đông là cảnh đản sinh - Phật ra đời giữa chư thiên và nhân gian. Mặt Bắc mô tả cảnh Phật kết hôn, rồi từ bỏ cung điện để xuất gia. Mặt Nam là cảnh Phật hàng phục Ma vương, chứng đạo dưới cội Bồ đề. Bao quanh là những hình tượng tu sỹ, vũ nữ, nhạc công, sư tử, voi, chim thần Garuda - biểu trưng cho sự giao hòa giữa Ấn Độ giáo và Phật giáo, giữa thiêng liêng và đời thường.

Nghệ thuật Đồng Dương mang phong cách mạnh mẽ, chân thực, ít bay bổng như Mỹ Sơn, nhưng toát lên vẻ nội tâm sâu lắng, hướng về sự tỉnh giác - một đặc trưng của Phật giáo Đại thừa. Chính từ tuyệt phẩm này, các học giả quốc tế đặt tên này cho một giai đoạn mỹ thuật riêng biệt - phong cách Đồng Dương, đỉnh cao của điêu khắc Chăm Pa. Theo các nhà nghiên cứu, đây là “điểm gặp gỡ giữa tâm linh và mỹ học”, nơi mà nghệ thuật không chỉ mô tả Đức Phật, mà là hành trình hóa thân của con người trên đường giác ngộ.

Hiện nay, đài thờ Đồng Dương được bảo quản tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Dưới ánh sáng vàng dịu của phòng trưng bày, những đường khắc hơn 1.100 năm tuổi vẫn toát ra một năng lượng tĩnh lặng và thiêng liêng. Từng vết đục, từng cánh sen trên đá, như tiếng chuông vọng từ quá khứ nhắc nhớ về một thời Phật pháp nở hoa giữa lòng Chăm Pa cổ.

Năm 2016, di tích đền tháp Đồng Dương được Thủ tướng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định vị thế đặc biệt của di sản này trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Đài thờ Đồng Dương vì thế không chỉ là hiện vật khảo cổ, mà còn là linh hồn của một nền văn minh, nơi Phật pháp, nghệ thuật và trí tuệ con người giao hòa để tạo nên vẻ đẹp trường tồn cùng thời gian.