Iran có Lãnh tụ Tối cao mới, xung đột Mỹ - Iran bao giờ kết thúc?

Những tín hiệu tích cực tại Trung Đông dần hiện ra khi Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian lần đầu tiên công khai xin lỗi các nước láng giềng sau những cuộc tấn công gần đây, đồng thời tuyên bố Tehran sẽ dừng tấn công trừ khi bị tập kích trước.

Tuy nhiên, tín hiệu về một cuộc đàm phán nhằm kết thúc xung đột vẫn đang khá xa vời khi Iran khẳng định Tehran “không bao giờ đầu hàng” và quyết định bổ nhiệm ông Mojtaba Khamenei làm Lãnh tụ Tối cao mới của đất nước thay cho cha mình - cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei đang đi ngược với những gì Tổng thống Mỹ Donald Trump mong muốn.

Ngày 11/3, Tổng thống Trump lần đầu tuyên bố "chúng ta đã thắng" cuộc xung đột với Iran nhưng Mỹ sẽ tiếp tục tham gia cuộc chiến để hoàn thành nhiệm vụ, "không rời đi sớm".

Viễn cảnh không chấp nhận được với Mỹ và Israel

Ngay sau thông tin Iran bổ nhiệm Lãnh tụ Tối cao mới được công bố, nhiều chuyên gia nhận định động thái này có thể dẫn đến leo thang xung đột vì Tổng thống Trump từng gọi ông Mojtaba Khamenei là lựa chọn không thể chấp nhận được.

"Nếu ông ta không nhận được sự chấp thuận từ chúng tôi, ông ta sẽ không tại vị được lâu", ông Trump nói với ABC News. Trước khi thông báo được đưa ra, Israel cũng đe dọa sẽ nhắm mục tiêu vào bất cứ ai được chọn làm Lãnh tụ Tối cao mới của Iran.

Theo Tiến sĩ Hosoda Takashi, chuyên gia an ninh châu Á tại Đại học Charles (CH Séc), việc quay trở lại truyền thống cha truyền con nối sau 48 năm được xem là bước thụt lùi của chính quyền Iran. Vì chính ông Ali Khamenei khi còn sống từng phản đối phương án kế vị cha truyền con nối.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiều nhà lãnh đạo và quan chức Iran thiệt mạng trong cuộc tấn công của Mỹ và Israel thì việc ông Mojtaba Khamenei được lựa chọn làm Lãnh tụ Tối cao có thể là phương án duy nhất được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran chấp nhận hơn.

"Viễn cảnh ông Mojtaba Khamenei, người thậm chí còn có lập trường cứng rắn đối với Mỹ hơn cha mình và cũng chủ động trong việc phát triển hạt nhân, trở thành lãnh đạo tiếp theo có lẽ là điều không thể chấp nhận được đối với Mỹ và Israel. Bởi vì nó sẽ gây bất tiện cho họ, khi mục tiêu của họ là lật đổ chính quyền ông Khamenei và ngăn chặn hoặc phá hủy chương trình phát triển hạt nhân", ông Hosoda Takashi nhấn mạnh.

Tiến sĩ Hosoda Takashi nhấn mạnh thêm lựa chọn tiếp tục cuộc xung đột hoặc theo đuổi lập trường cứng rắn chống lại Mỹ của tân Lãnh tụ Tối cao Iran đòi hỏi ý chí chính trị để kháng cự, bao gồm yếu tố như vũ khí và nhân lực cùng sự ủng hộ của xã hội.

Tuy nhiên, liệu Iran còn bao nhiêu trong số những yếu tố vật chất và sự ủng hộ xã hội này vẫn còn là một câu hỏi.

"Do đó, về mặt lý thuyết, có thể coi thỏa hiệp này là lựa chọn khả thi duy nhất. Tuy nhiên, điều này cũng phụ thuộc vào việc Trung Quốc và Nga sẽ ủng hộ chính quyền mới của Iran như thế nào", ông Hosoda Takashi cho hay.

Mỹ tuyên bố phá nát hải quân, không quân Iran.

Chiến sự kéo dài?

Quay lại nguyên nhân dẫn đến cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran leo thang nhanh hơn những cuộc xung đột trước đây, ông Lucio Blanco Pitlo III - Chủ tịch Hiệp hội Nghiên cứu Trung Quốc tại Philippines và Nghiên cứu viên tại Quỹ Con đường tiến bộ châu Á - Thái Bình Dương cho biết ba quốc gia này từ lâu xung đột về bản chất chương trình hạt nhân và sự ủng hộ của Tehran đối với những nhóm vũ trang được coi là lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

"Mỹ và Israel không muốn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, trong khi Iran không muốn loại trừ khả năng đó và coi đó là một quyết định chủ quyền mà họ có thể theo đuổi, đặc biệt là khi Mỹ và Israel đều có kho vũ khí hạt nhân riêng", ông Lucio Blanco Pitlo III nhận định.

Sau cuộc đột kích vào Venezuela dẫn đến việc bắt giữ Tổng thống Nicolas Maduro hồi tháng 1 và sự ủng hộ đối với cuộc biểu tình công khai ở Iran, Tehran xem việc thay đổi chính quyền là mục tiêu cuối cùng không được nêu rõ của Mỹ và Israel. Cho đến nay, Iran luôn cho thấy họ là trường hợp khó khăn hơn Venezuela, vẫn trụ vững bất chấp cái chết của các lãnh đạo nhà nước và quân sự hàng đầu.

Nhân viên cứu hộ đang khiêng túi đựng thi thể lên xe sau cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào thủ đô Tehran của Iran. (Video: AP)

Dự đoán về thời gian kết thúc cuộc xung đột ông Lucio Blanco Pitlo III cho rằng thời gian Iran có thể chiến đấu được bao lâu vẫn còn phải chờ xem cuộc phản công của Iran nhằm vào căn cứ và cơ sở quân sự của Mỹ trong khu vực Vịnh và sự tham gia của lực lượng dân quân liên kết với Iran có nguy cơ làm leo thang chiến tranh hay không.

"Việc đóng cửa eo biển Hormuz kéo dài và tác động tiêu cực của nó đối với thị trường năng lượng toàn cầu có thể gây áp lực lên các bên để ngăn chặn sự leo thang hơn nữa. Lãnh đạo Tối cao Ayatollah Ali Khamenei bị ám sát, lãnh đạo IRGC bị tiêu diệt và năng lực quân sự thông thường của Iran bị phá hủy. Liệu điều đó sẽ dẫn đến sự thay đổi cơ bản trong chính quyền Iran hay không cần phải theo dõi", ông Lucio Blanco Pitlo III nói.

Và theo ông, việc đóng cửa eo biển Hormuz sẽ có tác động ngay lập tức, mức độ nghiêm trọng sẽ phụ thuộc vào thời gian đóng cửa, liệu các tuyến đường vận chuyển thay thế có được mở ra hay không. Trong khi các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dầu khí và vận tải biển trong khu vực cũng có thể góp phần gây ra một cú sốc lớn đối với thị trường dầu mỏ.

Cuộc xung đột kéo dài có thể buộc OPEC và thành viên không thuộc OPEC từ bên ngoài khu vực phải tăng sản lượng để bù đắp tổn thất sản lượng từ nhà xuất khẩu vùng Vịnh bị ảnh hưởng. Liệu điều đó có đủ để đáp ứng nhu cầu toàn cầu hay không lại là một vấn đề khác.

Trong khi đó, ông Lucio Blanco Pitlo III cho biết ở thời điểm này, thật khó để hình dung các cuộc đàm phán và vẫn cần phải xem liệu giới lãnh đạo Iran tiếp theo có sẵn sàng đàm phán hay không.

Tương tự, Tiến sĩ Hosoda Takashi trong tương lai Israel có thể sẽ tìm cách loại bỏ ông Mojtaba Khamenei bằng biện pháp vật lý. Nhiều báo cáo cho thấy quân đội Mỹ dự kiến​​ thực hiện chiến dịch kéo dài khoảng 100 ngày với khả năng xảy ra cuộc xung đột kéo dài.

"Trong kịch bản đó, Mỹ có thể tiếp tục cuộc tấn công nhắm vào cơ sở khử muối của Iran, trong khi Iran có thể tiếp tục tấn công cơ sở khử muối ở các quốc gia vùng Vịnh. ​​Tuy nhiên, cả Israel và Mỹ đều phải kiên trì với chiến dịch này để đạt được mục tiêu ngăn chặn sự phát triển hạt nhân", ông Hosoda Takashi nói.

Nhìn chung cuộc xung đột Trung Đông càng kéo dài càng khiến giá dầu trên thị trường tăng cao, duy trì tình hình thuận lợi cho Nga. Hơn nữa, nếu cuộc xung đột ở Ukraine và xung đột Trung Đông cùng kéo dài, Trung Quốc có thể được hưởng lợi bằng cách cho phép lực lượng quân sự Mỹ phân tán và giảm kho dự trữ tên lửa cũng như tài sản khác của Mỹ, ông Hosoda Takashi nhấn mạnh.