Hành trang để Việt Nam sẵn sàng với mục tiêu làm chủ AI

Hành lang pháp lý lấy con người làm trung tâm

Ngày 11/12/2025, với 90,70% đại biểu biểu quyết tán thành (429/434 đại biểu), Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) gồm 35 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2026. Đây là đạo luật đầu tiên của Việt Nam thiết lập khung điều chỉnh toàn diện cho công nghệ AI (trí tuệ nhân tạo), đưa Việt Nam trở thành quốc gia tiên phong tại khu vực Đông Nam Á ban hành một đạo luật chuyên biệt tiếp cận mô hình quản trị AI dựa trên rủi ro.

Thay vì áp dụng tư duy hành chính cứng nhắc hay buông lỏng quản lý, luật được xây dựng trên triết lý cốt lõi: “AI sinh ra để phục vụ con người, không thay thế con người” và mọi quyết định trọng yếu bắt buộc phải đặt dưới sự giám sát của con người.

Khung pháp lý này phân loại hệ thống AI theo ba cấp độ rủi ro: cao, trung bình và thấp. Trong đó, các giải pháp AI ứng dụng trong những lĩnh vực tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích công dân như tài chính, y tế, tư pháp hay giáo dục được xếp vào nhóm rủi ro cao, phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về kiểm định dữ liệu đầu vào, quy trình vận hành minh bạch và cơ chế can thiệp trực tiếp của con người.

Luật cũng xử lý trực diện các vấn đề công nghệ mới nổi như nội dung tạo sinh (GenAI), đồng thời quy định cụ thể nghĩa vụ của các nền tảng xuyên biên giới nhằm bảo đảm chủ quyền số.

Điểm đột phá mang tính bản lề trong nỗ lực của Bộ Khoa học và Công nghệ là việc luật hóa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (hay cơ chế sandbox). Đối với các mô hình kinh doanh dựa trên AI và dữ liệu lớn, quy trình nghiên cứu và phát triển luôn đi trước các quy định quản lý hiện hành.

Cơ chế sandbox cho phép doanh nghiệp, đặc biệt là các công ty khởi nghiệp sáng tạo, triển khai thử nghiệm thuật toán và mô hình mới trong một không gian pháp lý được khoanh vùng, đi kèm chính sách miễn trừ một số nghĩa vụ pháp trị nhất định trong giai đoạn thử nghiệm. Chính sách này giải tỏa áp lực tâm lý pháp lý cho giới nghiên cứu, hạ thấp chi phí R&D và giảm thiểu rủi ro thử nghiệm.

Bên cạnh đó, để tạo điểm tựa vật chất cho các đơn vị trong nước, luật quy định rõ việc Nhà nước đầu tư vào hạ tầng nền tảng, bao gồm trung tâm tính toán AI quốc gia và hệ thống dữ liệu mở có kiểm soát. Việc chia sẻ tài nguyên tính toán và nguồn dữ liệu sạch giúp hóa giải rào cản chi phí vốn là thách thức lớn nhất của các doanh nghiệp nội địa khi xây dựng mô hình AI.

Kiến tạo hệ sinh thái làm chủ công nghệ

Hành lang pháp lý hoàn thiện xuất hiện đúng thời điểm thị trường công nghệ trong nước bước vào giai đoạn chuyển biến mạnh mẽ. Theo nghiên cứu “Khai phá tiềm năng AI Việt Nam 2026” do AWS phối hợp với đơn vị nghiên cứu độc lập Strand Partners thực hiện trên 1.000 lãnh đạo doanh nghiệp và 1.000 người tiêu dùng, bức tranh AI tại Việt Nam đã chính thức chuyển dịch từ giai đoạn nhận thức thử nghiệm sang giai đoạn tạo ra tác động kinh tế thực chất.

Số liệu đo lường thực tế cho thấy tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam triển khai AI đã tăng từ 18% lên 26%, tương đương mức tăng trưởng 44% trong một năm. Hiện có khoảng 245.000 doanh nghiệp ứng dụng AI vào sản xuất kinh doanh, đồng nghĩa với việc cứ mỗi giờ trôi qua lại có thêm 8 doanh nghiệp mới tích hợp công nghệ này.

AI không còn là kỳ vọng xa vời khi 72% doanh nghiệp ghi nhận năng suất lao động gia tăng rõ rệt và 64% báo cáo tăng trưởng doanh thu trực tiếp với mức tăng trung bình đạt 15%.

Động lực tăng trưởng này được thúc đẩy bởi hai làn sóng mới: doanh nghiệp AI bản địa (AI-Native) và trí tuệ nhân tạo tác tử (Agentic AI). Các startup hình thành ngay từ đầu trên nền tảng AI ghi nhận tốc độ tăng trưởng doanh thu trung bình đạt 147% mỗi năm và khả năng đạt quy mô doanh thu trên 1 triệu USD, cao gấp 4,8 lần các mô hình truyền thống.

Ông Eric Yeo, Tổng giám đốc AWS Việt Nam nhận định Việt Nam đang dần hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm AI của ASEAN.

Minh chứng điển hình là Diaflow, nền tảng điều phối AI agent do kỹ sư Việt phát triển trên nền tảng đám mây, đã thực hiện thành công 100 triệu tác vụ với 75% trong tổng số 40.000 người dùng đến từ thị trường Mỹ.

Trong khi đó, nhóm đơn vị ứng dụng Agentic AI - công nghệ tự động ra quyết định và thực hiện các chuỗi tác vụ phức tạp - ghi nhận mức cải thiện năng suất tới 81%.

Trường hợp tại công ty Cổ phần Chứng khoán Kỹ Thương (TCBS) là ví dụ khác khi ứng dụng trợ lý lập trình cho hơn 460 kỹ sư, giúp giảm 25% thời gian phát triển phần mềm, đạt tỷ lệ 70% mã nguồn AI được duyệt ngay lần đầu. Trợ lý này cũng giúp công ty hoàn thiện nền tảng đầu tư IPO trực tuyến chỉ trong một quý.

Tuy nhiên, khoảng cách từ ứng dụng đến làm chủ hoàn toàn công nghệ vẫn đối diện với nhiều rào cản thực tế. Hiện có tới 61% doanh nghiệp vẫn dừng lại ở giai đoạn khám phá hoặc thử nghiệm, 46% thiếu khung đo lường hiệu quả đầu tư (ROI) tin cậy, và chỉ 23% đơn vị xây dựng được chiến lược quản trị AI chính thức.

Báo cáo của AWS cũng chỉ ra tới 54% doanh nghiệp phản ánh tình trạng thiếu hụt kỹ năng số, trong đó 62% lãnh đạo khẳng định năng lực cốt lõi trong 5 năm tới không phải là viết mã thuần túy mà là năng lực phán đoán, tư duy phản biện và khả năng kiểm chứng dữ liệu đầu ra của AI.

Phát biểu tại sự kiện AWS Cloud and AI Day Hà Nội ngày 29/9/2026, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh nhấn mạnh, dù Việt Nam đã sở hữu nền tảng kết nối vững chắc với 42 trung tâm dữ liệu thương mại (công suất thiết kế khoảng 372 MW), mạng 4G phủ 99,8% và 5G đạt 91,9% dân số, việc chỉ đầu tư hạ tầng hay chạy theo các ứng dụng đơn lẻ là chưa đủ.

Theo Thứ trưởng, mục tiêu trọng tâm của chúng ta là hình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh giữa cơ quan quản lý Nhà nước, khối doanh nghiệp và các viện nghiên cứu, trường đại học để trực tiếp làm chủ công nghệ lõi, phát triển các mô hình kinh doanh mới và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.