Đại biểu Quốc hội: Khoa học cơ bản là 'bộ rễ' quyết định sức bật của nền kinh tế

PV Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Quang Huân, đại biểu Quốc hội khoá XV, Uỷ viên Đoàn Chủ tịch - Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về khoa học công nghệ và chuyển đổi số (Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam), Chủ tịch HĐQT Công ty CP Halcom Việt Nam về những định hướng, chỉ đạo quan trọng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khi chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, sáng 25/5.

Cơ chế quản trị cởi mở sẽ tạo ra làn sóng nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ mới

- Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, hạn chế của khoa học cơ bản không chỉ nằm ở nguồn lực đầu tư, mà quan trọng hơn là chưa hình thành được hệ sinh thái nghiên cứu có chiều sâu, có tích lũy và có khả năng tạo ra tri thức mới một cách bền vững. Ông nhìn nhận vấn đề này thế nào?

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhìn đúng vào điểm nghẽn cốt lõi của hệ sinh thái khoa học công nghệ hiện nay. Chúng ta lâu nay còn coi nhẹ khoa học cơ bản nên thiếu nền tảng để hình thành tri thức mới một cách bền vững.

Theo tôi, trước hết cần phân tầng rõ trong hệ sinh thái khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo để xác định đúng vị trí của khoa học cơ bản. Khoa học cơ bản chính là nền tảng bao gồm các ngành khoa học tự nhiên như Toán, Lý, Hóa, Sinh và khoa học xã hội như Kinh tế học, Chính trị học, Xã hội học, Tâm lý học…

Từ các khoa học nền tảng này mới phát triển thành các nghiên cứu ứng dụng, rồi phát triển công nghệ và thương mại hóa gắn với đổi mới sáng tạo lan tỏa trong toàn xã hội. Đây chính là chìa khóa tạo năng lực cạnh tranh quốc gia.

Mục tiêu cuối cùng là phát triển nền kinh tế có hàm lượng khoa học kỹ thuật cao, năng suất cao. Muốn vậy, phải quay lại đầu tư đúng mức cho nền tảng đầu tiên, đó chính là khoa học cơ bản.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã thẳng thắn chỉ ra rằng, chúng ta chưa hình thành được hệ sinh thái nghiên cứu có chiều sâu, có tích lũy. Đây là một chỉ đạo rất sâu sát, mang tính tổng quát nhưng cũng hết sức cụ thể để tháo gỡ nút thắt cho phát triển khoa học công nghệ trong giai đoạn tới.

- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản, chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; tập trung hậu kiểm, đánh giá chất lượng, kết quả và tác động dài hạn. Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, chấp nhận rủi ro khoa học sẽ tạo ra thay đổi gì đối với môi trường nghiên cứu khoa học cơ bản, thưa ông?

Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và chấp nhận rủi ro khoa học trước hết sẽ tạo dư địa lớn hơn cho đổi mới sáng tạo và phát triển khoa học công nghệ. Rủi ro khoa học thường xuất hiện mạnh ở giai đoạn nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ và thương mại hóa sản phẩm công nghệ, tức là các tầng phát triển phía sau trong hệ sinh thái khoa học.

Nếu cơ chế quản trị mới cởi mở hơn, giảm tư duy quản lý hành chính, sẽ tạo ra làn sóng nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ mới và thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội.

Đối với khoa học cơ bản, tác động sẽ mang tính gián tiếp, nhưng nó là khởi nguồn của các tầng phía sau trong hệ sinh thái khoa học công nghệ. Khi các lý thuyết khoa học mới có cơ hội được chuyển hóa thành công nghệ, được ứng dụng rộng rãi và thương mại hóa thành công, thì giá trị của khoa học cơ bản sẽ được khẳng định rõ hơn. Đây cũng là động lực để khoa học cơ bản phát triển và thăng hoa trong thời gian tới.

Phải có đội ngũ nhà khoa học mạnh ở tất cả các tầng của hệ sinh thái khoa học

- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng, “muốn có nền khoa học mạnh thì trước hết phải có đội ngũ nhà khoa học mạnh”. Theo ông, đâu là điểm nghẽn lớn nhất trong phát triển nhân lực khoa học cơ bản hiện nay?

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là chúng ta vẫn đang tập trung nhiều vào phần “ngọn” mà chưa thực sự đầu tư cho “gốc” của hệ sinh thái khoa học.

Khoa học cơ bản tuy không trực tiếp tạo ra tăng trưởng kinh tế trước mắt, nhưng lại chính là nền tảng để hình thành các lý thuyết mới, công nghệ mới và các mô hình phát triển bền vững. Có thể ví khoa học cơ bản là bộ rễ của một cái cây; nghiên cứu ứng dụng như thân cây; công nghệ ứng dụng như các cành cây; đổi mới sáng tạo như các lá cây thì quả ngọt chính là thành quả kinh tế. Muốn có quả ngọt thì trước hết phải có gốc chắc, rễ bền.

Có thể ví khoa học cơ bản là bộ rễ của một cái cây; nghiên cứu ứng dụng như thân cây; công nghệ ứng dụng như các cành cây; đổi mới sáng tạo như các lá cây thì quả ngọt chính là thành quả kinh tế. Muốn có quả ngọt thì trước hết phải có gốc chắc, rễ bền.

Ông Nguyễn Quang Huân

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhìn rất sâu vào vấn đề này. Nhiều năm qua, chúng ta chưa đầu tư tương xứng cho khoa học cơ bản nên thiếu đội ngũ nhà khoa học xuất sắc, thiếu các lý thuyết mang dấu ấn Việt Nam. Vì vậy, phần lớn công nghệ hiện nay vẫn chủ yếu là tiếp nhận hoặc ứng dụng từ nước ngoài.

Muốn xây dựng nền khoa học mạnh phải có đội ngũ nhà khoa học mạnh ở tất cả các tầng của hệ sinh thái khoa học, từ khoa học cơ bản, khoa học ứng dụng, phát triển công nghệ cho đến đổi mới sáng tạo và thương mại hóa.

Ví dụ, khi tiếp nhận công nghệ xử lý rác từ nước ngoài, vẫn cần các nhà khoa học Việt Nam đủ năng lực để hiểu điều kiện thực tiễn trong nước, từ đó lựa chọn, đổi mới sáng tạo để ứng dụng phù hợp. Đó chính là vai trò của đội ngũ khoa học ứng dụng. Các doanh nhân trí thức là bộ phận quan trọng trong đội ngũ khoa học ứng dụng này.

Vì vậy, nếu chỉ chú trọng phần quả mà không chăm gốc và rễ, thân, lá cành thì khó lòng có được quả ngọt, và sự phát triển sẽ thiếu bền vững.

- Thưa ông, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, khoa học cơ bản phải được xem là “nền móng tri thức quốc gia”, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, năng lực hoạch định chính sách và năng lực tự chủ phát triển trong dài hạn. Nhận thức này có ý nghĩa thế nào đối với sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới?

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước có ý nghĩa lớn đối với định hướng phát triển đất nước trong giai đoạn mới, bởi đã đặt khoa học cơ bản vào đúng vị trí là nền móng tri thức quốc gia.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ rõ hai trụ cột quan trọng của khoa học cơ bản. Khoa học tự nhiên là nền tảng để phát triển khoa học công nghệ, còn khoa học xã hội là nền tảng cho khoa học quản trị và quá trình hoạch định chính sách. Hai lĩnh vực này không thể tách rời. Nếu khoa học tự nhiên tạo ra công nghệ thì khoa học xã hội giúp xây dựng cơ chế quản trị, chính sách và môi trường để đưa công nghệ vào thực tiễn cuộc sống một cách hiệu quả.

Đây cũng là định hướng rất quan trọng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh khi đề cập vai trò của hai viện hàn lâm. Muốn đất nước phát triển nhanh và bền vững thì phải đồng thời phát triển cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, từ đó hình thành năng lực tự chủ về tri thức, công nghệ và quản trị quốc gia.

Xin cảm ơn ông!