Chủ tịch Quốc hội: 'Bưu chính trở thành hạ tầng quan trọng của kinh tế số'

Sáng 17/10, Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường.

Tại tổ 2, Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) có nhiều điểm mới, trong đó có định hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường số hóa và quản lý hoạt động bưu chính dựa trên dữ liệu.

Thị trường bưu chính thay đổi mạnh

Theo Chủ tịch Quốc hội, quy mô thị trường bưu chính Việt Nam đã tăng nhanh trong những năm qua. Năm 2025, sản lượng đạt khoảng 4 tỷ bưu gửi, tăng 12 lần so với năm 2010; doanh thu đạt khoảng 87.000 tỷ đồng, tăng hơn 21 lần. Số lượng doanh nghiệp tăng từ khoảng 40 lên 760. Hơn 90% sản lượng bưu gửi, kiện hàng hóa gắn với hoạt động thương mại điện tử.

“Những con số này cho thấy quy mô và tính chất của thị trường bưu chính đã thay đổi rất lớn. Bưu chính không còn chỉ là dịch vụ chuyển phát thư tín truyền thống mà đang trở thành một bộ phận quan trọng của hạ tầng kinh tế số, gắn trực tiếp với sự phát triển của thương mại điện tử và dòng chảy hàng hóa”, Chủ tịch Quốc hội cho biết.

Theo dự thảo, số lượng thủ tục hành chính dự kiến giảm từ 14 xuống còn một thủ tục đăng ký điện tử. Thay vì thẩm định sâu hồ sơ trước khi doanh nghiệp hoạt động như cơ chế cấp phép, cơ quan quản lý tập trung kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ; doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm đáp ứng điều kiện kinh doanh và chịu sự giám sát sau đăng ký.

Chủ tịch Quốc hội đánh giá đây là thay đổi mang tính cách trong phương thức quản lý, giúp giảm rào cản gia nhập thị trường. Tuy nhiên, hậu kiểm chỉ có hiệu quả khi dữ liệu đầy đủ và cơ quan quản lý có đủ năng lực giám sát.

Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần làm rõ nghĩa vụ chia sẻ dữ liệu của doanh nghiệp, nhất là thông tin về mã định danh, hành trình bưu gửi và các sự cố phát sinh trong quá trình cung ứng dịch vụ. Yêu cầu số hóa cũng cần phù hợp với quy mô hoạt động, có hỗ trợ kỹ thuật cho doanh nghiệp nhỏ.

Làm rõ ranh giới giữa bưu chính và logistics

Một nội dung khác được Chủ tịch Quốc hội lưu ý là phạm vi điều chỉnh và ranh giới pháp lý giữa dịch vụ bưu chính với hoạt động vận tải, kho bãi, logistics.

Theo Chủ tịch Quốc hội, dự thảo đã có bước tiến khi xác định dịch vụ bưu chính theo bản chất hoạt động, bao gồm việc chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi và các công đoạn gắn trực tiếp với bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả trong mạng bưu chính; đồng thời phân biệt với các hoạt động vận tải, kho bãi và logistics độc lập. Đây là điểm then chốt nhằm giải quyết những vướng mắc kéo dài nhiều năm trong việc phân định phạm vi quản lý giữa các lĩnh vực.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, cách tiếp cận phải dựa trên bản chất hoạt động, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi của dịch vụ hay hình thức tổ chức kinh doanh. Tuy nhiên, ranh giới giữa các hoạt động này vẫn có thể phát sinh tranh cãi trong thực tiễn.

Nếu quy định không rõ, doanh nghiệp có thể phải chịu sự quản lý chồng chéo hoặc phát sinh khoảng trống pháp lý. Chủ tịch Quốc hội đề nghị bổ sung tiêu chí cụ thể để phân định các loại hình dịch vụ, đồng thời xác định trách nhiệm pháp lý của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng.

Đối với việc định danh bưu gửi, Chủ tịch Quốc hội đánh giá quy định mỗi bưu gửi có một mã định danh duy nhất trong suốt hành trình là bước tiến quan trọng.

Tuy nhiên, việc triển khai phải giải quyết hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước, bảo đảm an ninh với quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định rõ nguyên tắc thu thập dữ liệu ở mức tối thiểu cần thiết, phân tầng rủi ro minh bạch, có thể dựa trên những yếu tố như giá trị, loại hàng hóa, lịch sử người gửi, điểm đến; đồng thời bảo đảm tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việc định danh và quản lý bưu gửi phải phục vụ mục tiêu quản lý hiệu quả, phòng ngừa vi phạm, không trở thành thủ tục hay gánh nặng mới cho người dân, doanh nghiệp.

Các đại biểu thảo luận tại tổ 2, Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM. (Ảnh: Viên Minh)

Đề nghị hoàn thiện cơ chế bồi thường

Đề cập quyền lợi của người sử dụng dịch vụ, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục rà soát quy định về bồi thường thiệt hại trong hoạt động bưu chính.

Theo đó, cơ quan soạn thảo cần nghiên cứu cho phép người nhận có khoảng thời gian hợp lý, có thể là 24 hoặc 48 giờ, để kiểm tra hàng hóa và phát hiện những hư hỏng, mất mát bên trong bưu gửi mà không thể nhận biết ngay khi giao nhận.

Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị xem xét loại trừ giới hạn bồi thường trong trường hợp thiệt hại phát sinh do lỗi cố ý, nhằm nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp cung ứng dịch vụ.

Đây là những đề xuất cần tiếp tục được nghiên cứu, cụ thể hóa trong quá trình hoàn thiện dự thảo, không phải quy định đã được thông qua. Các điều kiện áp dụng cần được làm rõ để bảo đảm quyền lợi của người sử dụng dịch vụ và xác định trách nhiệm của các bên khi xảy ra tổn thất.

Đối với dịch vụ bưu chính công ích, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm người dân ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới và hải đảo được tiếp cận dịch vụ với chất lượng phù hợp, giá cả hợp lý. Cơ chế bù đắp chi phí cần dựa trên chi phí thực tế, có kiểm toán độc lập và không làm méo mó cạnh tranh.