Các nước đối phó 'ma trận' nội dung rác trên mạng xã hội

Những video chỉ kéo dài vài chục giây đang tràn ngập các nền tảng mạng xã hội. Bên cạnh nội dung giải trí, kiến thức là không ít video giật gân, dàn dựng, nhảm nhí hoặc độc hại, được thiết kế để thu hút lượt xem và tương tác.

Khác với cách chủ động tìm kiếm thông tin, các hệ thống đề xuất có thể liên tục lựa chọn nội dung tiếp theo dựa trên hành vi của mỗi người dùng. Những tính năng như cuộn vô tận, tự động phát, thông báo đẩy và thuật toán cá nhân hóa khiến việc xem một video dễ kéo theo hàng chục nội dung khác.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh càng làm vấn đề phức tạp hơn. Một dạng mới thường được gọi là “AI slop” (AI rác), chỉ những sản phẩm AI chất lượng thấp, lặp lại và được tạo với số lượng lớn với chi phí thấp nhằm tối đa lượt xem, lượt nhấp, tương tác và doanh thu quảng cáo.

Trước thực tế này, nhiều quốc gia không còn chỉ yêu cầu xóa từng video vi phạm mà bắt đầu kiểm soát cả cách nội dung được tạo, phân phối, thuật toán đề xuất, thiết kế nền tảng và độ tuổi nhằm bảo vệ người dùng, đặc biệt là trẻ em.

Trung Quốc kiểm soát từ nội dung đến thuật toán

Trung Quốc áp dụng nhiều lớp biện pháp đối với nội dung trên mạng dành cho trẻ vị thành niên, từ kiểm soát nội dung, hệ thống đề xuất đến cách video được hiển thị.

Theo quy định được Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC) công bố đầu năm nay, những nội dung có khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của trẻ phải có cảnh báo rõ ràng trước khi hiển thị.

Các nền tảng không được đưa loại nội dung này vào những vị trí dễ thu hút sự chú ý như màn hình đầu tiên của trang chủ, cửa sổ bật lên, bảng xếp hạng, tìm kiếm thịnh hành, mục đề xuất hay tuyển chọn.

Những dịch vụ sử dụng thuật toán đề xuất hoặc AI tạo sinh cũng không được đẩy nội dung có khả năng ảnh hưởng tới sức khỏe thể chất và tinh thần của trẻ.

Trung Quốc đồng thời siết một vấn đề phổ biến trên các nền tảng video ngắn, đó là nội dung dàn dựng nhưng được trình bày như sự việc có thật.

12 nền tảng lớn gồm Douyin, Kuaishou, Tencent, Xiaohongshu, Bilibili, Weibo, Taobao, JD.com và Baidu bắt đầu thử nghiệm hệ thống dán nhãn nội dung từ tháng 3.

Người đăng phải lựa chọn nhãn trước khi video được xuất bản, gồm “có nội dung hư cấu/dàn dựng”, “có nội dung do AI tạo”, “có thông tin tiếp thị”, “nội dung đăng lại”, “quan điểm cá nhân” hoặc “không cần dán nhãn”. Việc lựa chọn trở thành một bước bắt buộc trong quy trình đăng video.

Hai tháng sau khi triển khai rộng rãi, các nền tảng lớn đã xóa hơn 241.000 video vi phạm quy định dán nhãn, xử lý hơn 21.000 tài khoản và bổ sung hoặc sửa nhãn khoảng 1,275 triệu lượt.

Nhiều tài khoản bị xử lý do dựng các câu chuyện như người bệnh kêu gọi quyên góp, người giao hàng gặp hoàn cảnh bi đát hay xung đột gia đình nhằm thu hút sự chú ý nhưng không thông báo đây là nội dung hư cấu.

Cách tiếp cận này nhằm giúp người xem phân biệt đâu là ghi lại sự việc thật, đâu là kịch bản được dựng để câu lượt xem, quảng cáo hoặc nội dung do AI tạo.

EU “đánh” vào thiết kế gây nghiện

Liên minh châu Âu (EU) không chỉ kiểm soát nội dung mà còn chú ý tới cách các nền tảng được thiết kế để giữ người dùng tiếp tục sử dụng.

Tháng 2/2026, Ủy ban châu Âu (EC) sơ bộ xác định thiết kế của TikTok có thể vi phạm Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), EC tập trung vào bốn yếu tố gồm cuộn vô hạn, tự động phát video, thông báo đẩy và hệ thống đề xuất cá nhân hóa.

EC cho rằng cơ chế liên tục “thưởng” người dùng bằng nội dung mới có thể thúc đẩy họ tiếp tục cuộn, dẫn đến hành vi sử dụng mang tính cưỡng chế và giảm khả năng tự kiểm soát. Cơ quan này cũng đánh giá các công cụ quản lý thời gian hiện tại có thể chưa đủ hiệu quả do người dùng dễ bỏ qua cảnh báo.

Đến tháng 7, EC cũng kết luận sơ bộ thiết kế của Instagram và Facebook có nguy cơ gây nghiện tương tự, trong đó thuật toán liên tục cung cấp nội dung mới có thể thúc đẩy người dùng tiếp tục cuộn.

Hướng dẫn bảo vệ trẻ vị thành niên theo DSA đề xuất các nền tảng mặc định tắt một số tính năng có thể thúc đẩy sử dụng quá mức như tự động phát, thông báo đẩy, chuỗi tương tác và nội dung tự biến mất.

EU cũng đề cập việc điều chỉnh hệ thống đề xuất, xác minh độ tuổi và tăng công cụ kiểm soát cho phụ huynh.

Australia dựng “cánh cửa” ở tuổi 16

Nếu Trung Quốc và EU kiểm soát những gì người dùng nhìn thấy và cách nội dung được phân phối, Australia chọn giải pháp mạnh tay hơn: hạn chế trẻ tiếp cận mạng xã hội ngay từ đầu.

Từ ngày 10/12/2025, Australia trở thành quốc gia đầu tiên thực thi lệnh cấm mạng xã hội trên toàn quốc đối với trẻ dưới 16 tuổi.

Các nền tảng lớn, trong đó có TikTok, YouTube, Instagram và Facebook, phải thực hiện biện pháp hợp lý để ngăn người dưới 16 tuổi sở hữu tài khoản. Doanh nghiệp không tuân thủ có thể bị phạt tới 49,5 triệu AUD.

Các nền tảng có thể áp dụng nhiều công nghệ xác định tuổi, chẳng hạn phân tích ảnh selfie hoặc suy đoán dựa trên hành vi của tài khoản. Khoảng 200.000 tài khoản TikTok đã bị vô hiệu hóa khi chính sách được triển khai.

Australia đưa ra biện pháp này trong bối cảnh lo ngại trẻ tiếp xúc với bắt nạt trực tuyến, thông tin sai lệch, nội dung liên quan hình ảnh cơ thể và những tác động khác của mạng xã hội.

Dù cũng gây tranh luận, nhưng cách tiếp cận của Australia đang được nhiều nước áp dụng hoặc xem xét.

Malaysia bắt đầu ngăn người dưới 16 tuổi đăng ký tài khoản mạng xã hội từ tháng 6, trong khi Tây Ban Nha dự kiến cấm người dưới 16 tuổi và yêu cầu nền tảng triển khai hệ thống xác minh tuổi.

Đan Mạch công bố kế hoạch cấm trẻ dưới 15 tuổi, nhưng phụ huynh có thể cho phép trẻ từ 13 tuổi sử dụng một số nền tảng. Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã thông qua quy định cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội.

New Zealand ngày 24/8 công bố kế hoạch trình dự luật cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, với mức phạt đề xuất lên tới 10% doanh thu toàn cầu đối với nền tảng không tuân thủ.

Anh cũng lên kế hoạch thông qua lệnh cấm với người dưới 16 tuổi vào cuối năm nay và dự kiến áp dụng khoảng mùa xuân 2027.