Biểu hiện 'kêu cứu' của những phụ nữ đang bị bẫy tâm lý thao túng

Một nữ giám đốc cùng chồng gây dựng doanh nghiệp từ hai bàn tay trắng nhưng nhiều năm bị xúc phạm, phản bội. Điều khiến chị tổn thương không chỉ là cách hành xử của chồng, mà còn là việc dần nghi ngờ chính mình, không biết bản thân có thực sự sai hay không.

Theo thạc sĩ, chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông - người từng tiếp nhận trường hợp này - người chồng nhiều lần ngoại tình rồi về nhà xúc phạm vợ. Mỗi khi bị chất vấn, ông lại đưa ra những lời giải thích khiến chị dao động, tự hỏi liệu mình có quá nhạy cảm hay đang làm mọi chuyện nghiêm trọng hơn thực tế.

Có lần, trước mặt nhiều nhân viên, người chồng ném cốc vào mặt vợ, kèm những lời miệt thị. Sau đó, ông giải thích hành động này nhằm “làm gương” cho nhân viên, để chứng minh không thiên vị người thân. Người vợ cuối cùng vẫn mềm lòng tha thứ.

Theo ông Lân, đây là biểu hiện có thể gặp trong các mối quan hệ thao túng tâm lý, khi một người liên tục phủ nhận cảm xúc, bóp méo sự việc hoặc đổ lỗi khiến người còn lại dần mất niềm tin vào nhận thức của chính mình. Hiện tượng này thường được gọi là gaslighting.

Không chỉ là chuyện tình cảm

Thao túng tâm lý không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng hành vi bạo lực rõ ràng. Đôi khi, nó xuất hiện qua những câu nói như “em nghĩ quá nhiều”, “em mới là người có vấn đề” hay “anh làm vậy vì em”. Khi lặp đi lặp lại, những lời này có thể khiến người nghe hoài nghi trí nhớ, cảm xúc và khả năng phán đoán của bản thân.

Người bị tác động cũng có thể rơi vào trạng thái giằng co: vừa tức giận, tổn thương, vừa hy vọng đối phương thay đổi. Họ tự tìm lý do biện minh cho hành vi gây tổn thương, cho rằng mình cần cố gắng hơn hoặc im lặng để tránh xung đột.

Theo chuyên gia, người có năng lực, công việc ổn định hay vị trí xã hội cao vẫn có thể rơi vào tình trạng này. Sự gắn bó tình cảm, con chung, công việc hoặc phụ thuộc tài chính cũng khiến nhiều người khó thoát khỏi mối quan hệ gây tổn thương.

Điều đáng lưu ý là không phải ai trải qua mâu thuẫn tình cảm cũng bị thao túng tâm lý. Tuy nhiên, nếu một người thường xuyên bị hạ thấp, đổ lỗi, phủ nhận trải nghiệm và luôn cảm thấy mình sai sau mỗi lần tranh cãi, đó là những dấu hiệu cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Khi nào cần tìm đến chuyên gia?

Theo ông Lân, người trong cuộc nên chú ý nếu thường xuyên có những biểu hiện như: Liên tục nghi ngờ cảm nhận, trí nhớ và phán đoán của chính mình sau khi tranh cãi với một người; Thường xuyên cảm thấy mình có lỗi, kể cả khi bị xúc phạm hoặc đối xử bất công; Lo sợ phản ứng của đối phương, phải cân nhắc từng lời nói, hành động để tránh xung đột; Mất tự tin, thu mình, né tránh người thân hoặc dần từ bỏ những quyết định vốn có thể tự đưa ra; Kéo dài tình trạng lo âu, buồn bã, khó ngủ, kiệt sức tinh thần hoặc ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt hằng ngày.

Những biểu hiện này không đủ để tự kết luận một người mắc bệnh tâm thần, nhưng là lý do để xem xét tình trạng sức khỏe tinh thần, đặc biệt khi chúng kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng.

Chuyên gia cũng lưu ý không nên vội gắn nhãn người có hành vi ích kỷ, thích kiểm soát hoặc thiếu đồng cảm là mắc rối loạn nhân cách ái kỷ (NPD). Đây là chẩn đoán sức khỏe tâm thần cần được chuyên gia đánh giá. Điều quan trọng trước hết là nhận diện hành vi gây tổn thương và ảnh hưởng thực tế của nó, thay vì cố tìm một chẩn đoán để giải thích đối phương.

Theo ông Lân, người đang ở trong mối quan hệ như vậy cần ghi nhận những sự việc xảy ra, nhìn vào hành vi lặp lại thay vì chỉ dựa vào lời xin lỗi hoặc lời hứa thay đổi. Họ nên chia sẻ với người thân đáng tin cậy, tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần khi cảm thấy khó tự thoát khỏi trạng thái hoài nghi, lo âu, suy sụp.

Chuyên gia khuyến cáo, nếu xuất hiện tình trạng mất ngủ kéo dài, suy giảm rõ rệt khả năng làm việc, sinh hoạt hoặc cảm xúc tiêu cực ngày càng nặng, người trong cuộc không nên chờ đến khi không thể chịu đựng thêm mới tìm kiếm hỗ trợ.