Vì sao người Pháp từng ghét tháp Eiffel?

Ngày nay, thật khó để tưởng tượng thủ đô Paris, Pháp mà thiếu đi hình ảnh của tháp Eiffel. Đây là biểu tượng của sự lãng mạn, của ánh sáng và là niềm tự hào của cả đất nước.

Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng vào cuối thế kỷ 19, khi dự án này mới chỉ nằm trên những bản vẽ đầu tiên, tháp Eiffel đã phải hứng chịu một làn sóng chỉ trích dữ dội từ giới trí thức, nghệ sĩ và cả người dân Paris. Thay vì được chào đón như kỳ quan, nó bị coi là một vết nhơ kiến trúc, sự sỉ nhục đối với thẩm mỹ tinh tế của người Pháp.

Lịch sử của tháp Eiffel

Người quyết định xây dựng tháp Eiffel là Gustave Eiffel (1832–1923), kỹ sư xây dựng, nhà thiết kế và doanh nhân người Pháp lừng danh thế giới. Mọi chuyện bắt đầu vào năm 1884, khi hai kỹ sư cấp cao của công ty Eiffel là Maurice Koechlin và Émile Nouguier đưa ra ý tưởng về một chiếc tháp khổng lồ bằng sắt.

Ban đầu, Gustave Eiffel không mấy mặn mà, nhưng sau khi kiến trúc sư Stephen Sauvestre bổ sung các chi tiết trang trí và những nhịp cung uốn lượn ở chân tháp để tạo vẻ thẩm mỹ, ông đã hoàn toàn bị thuyết phục và quyết định mua lại bằng sáng chế.

Quá trình xây dựng bắt đầu vào ngày 28/1/1887. Trong suốt 2 năm, 2 tháng và 5 ngày, khoảng 300 công nhân đã lắp ghép hơn 18.000 chi tiết sắt rèn bằng 2,5 triệu chiếc đinh tán. Điều kỳ diệu là với công nghệ thô sơ thời bấy giờ, nhờ sự tính toán chính xác đến từng milimet của Eiffel, không có bất kỳ sai sót chết người nào xảy ra trong quá trình lắp ráp trên cao.

Khi hoàn thành vào tháng 3/1889, với độ cao 300 mét (hiện nay là 330 mét bao gồm cả cột ăng-ten), tháp Eiffel chính thức vượt qua tượng đài Washington, Mỹ để trở thành công trình cao nhất thế giới, giữ vững vị trí này trong suốt 41 năm cho đến khi tòa nhà Chrysler ở New York, Mỹ xuất hiện. Tuy nhiên, người Pháp lại tỏ ra rất ghét công trình kiến trúc này.

Theo dự kiến, tòa tháp được xây dựng để làm cổng chào cho Triển lãm Thế giới năm 1889, kỷ niệm 100 năm Cách mạng Pháp. Theo hợp đồng ký kết lúc bấy giờ, tòa tháp chỉ được phép đứng vững trong vòng 20 năm, sau đó nó sẽ phải bị tháo dỡ để trả lại cảnh quan ban đầu.

Thế nhưng, Gustave Eiffel đã nỗ lực chứng minh giá trị thực tiễn của nó để duy trì sự tồn tại. Ông đã cho lắp đặt một trạm khí tượng, một phòng thí nghiệm khí động học và đặc biệt là biến đỉnh tháp thành trạm thu phát sóng vô tuyến.

Trong Thế chiến thứ nhất, các thiết bị trên tháp chặn được những thông tin quan trọng của quân đội Đức, đóng góp trực tiếp vào chiến thắng của Pháp tại trận Marne. Chính giá trị chiến lược về quân sự và viễn thông này đã trở thành tấm bùa hộ mệnh cứu tòa tháp khỏi số phận bị nấu chảy thành phế liệu, biến nó từ một công trình triển lãm tạm thời thành biểu tượng của Paris.

Vì sao người Pháp từng ghét tháp Eiffel?

Dù là biểu tượng của nước Pháp, thế nhưng nhiều người dân từng không thích tòa tháp này, thậm chí yêu cầu chính quyền phải tháo dỡ.

Quan niệm thẩm mỹ đương thời

Lý do đầu tiên và sâu xa nhất nằm ở sự bảo thủ của quan niệm thẩm mỹ thế kỷ 19. Paris lúc bấy giờ là kinh đô của kiến trúc đá cổ điển với những công trình mang tính biểu tượng như Nhà thờ Đức Bà hay Bảo tàng Louvre. Đối với giới tinh hoa Pháp, kiến trúc phải là sự kết hợp giữa đá vôi, những đường chạm khắc tỉ mỉ và vẻ đẹp vĩnh cửu của các cột trụ Hy Lạp - La Mã.

Khi Gustave Eiffel đề xuất một cấu trúc hoàn toàn bằng sắt lộ thiên, nó đã gây ra một cú sốc văn hóa thực sự. Những người phản đối cho rằng sắt thép chỉ là vật liệu công nghiệp thô kệch, chỉ nên được dùng để xây dựng đường ray, nhà máy hoặc hầm mỏ, chứ không bao giờ có thể được coi là nghệ thuật.

Họ nhìn thấy ở tháp Eiffel một sự xâm lăng của chủ nghĩa thực dụng vào nghệ thuật. Tháp Eiffel bị ví như cột ống khói nhà máy khổng lồ, cấu trúc trần trụi thiếu đi sự mềm mại và tâm hồn mà người Pháp hằng tôn thờ trong kiến trúc truyền thống.

Nỗi sợ Paris bị xấu đi

Vào tháng 2/1887, một bức thư ngỏ mang tên "Phản đối tháp của ông Eiffel" được đăng trên tờ Le Temps. Bức thư được ký bởi 300 nhân vật nổi tiếng trong giới nghệ thuật, bao gồm những cái tên lẫy lừng như nhà văn Guy de Maupassant, Alexandre Dumas con và nhà soạn nhạc Charles Gounod.

Trong bức thư, họ dùng những từ ngữ nặng nề nhất để mô tả công trình: "một cái tháp nực cười thống trị Paris", "một vết đen khổng lồ". Họ lo ngại rằng bóng tối của tháp Eiffel sẽ đè bẹp những di tích lịch sử quý giá của thành phố. Nỗi sợ hãi lớn nhất của họ là Paris sẽ mất đi bản sắc vốn có để trở thành một thành phố của những cỗ máy.

Sự kiêu ngạo của Gustave Eiffel

Cuối cùng, một phần sự ghét bỏ bắt nguồn từ chính cá tính của người sáng tạo ra nó. Gustave Eiffel là kỹ sư tài năng nhưng cũng rất tham vọng và kiên định. Ông đấu tranh quyết liệt để bảo vệ dự án của mình, thậm chí bỏ tiền túi ra để trang trải phần lớn chi phí xây dựng khi ngân sách nhà nước gặp khó khăn.

Tuy nhiên, sự tự tin của ông đôi khi bị giới trí thức xem là sự kiêu ngạo của một nhà công nghiệp muốn áp đặt ý chí lên văn hóa nghệ thuật. Hơn nữa, trong một quốc gia luôn tự hào về sự tinh tế như Pháp, việc một kỹ sư (chứ không phải một kiến trúc sư) dẫn đầu dự án quan trọng nhất của thế kỷ đã tạo nên một sự chia rẽ lớn.

Giới hàn lâm nghệ thuật cảm thấy bị xúc phạm khi chủ nghĩa kỹ thuật chiếm vị trí trung tâm trong ngày hội lớn của dân tộc. Họ coi tháp Eiffel là minh chứng cho sự xuống cấp của các giá trị truyền thống dưới sự bành trướng của kỷ nguyên máy móc.