Vì sao Mỹ quyết 'khép lại' dự án tình báo ngoại cảm?

Cuộc thẩm định đặt dấu hỏi cho dự án

Sau hơn hai thập niên nghiên cứu, chương trình “quan sát từ xa” của Mỹ đi đến bước ngoặt vào năm 1995. Điều đáng chú ý không phải là các nhà đánh giá phủ nhận toàn bộ kết quả thử nghiệm, mà là họ không tìm thấy cơ sở đủ vững chắc để khẳng định phương pháp này có thể cung cấp thông tin tình báo hữu ích trong thực tế.

Khi đó, Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ (DIA) chuyển chương trình trở lại Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) để tiến hành đánh giá độc lập. CIA giao cho AIR, một tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận, xem xét hai vấn đề: bằng chứng khoa học về hiện tượng “quan sát từ xa” và khả năng ứng dụng vào việc thu thập tin tức.

Báo cáo “Đánh giá về khả năng quan sát từ xa: Nghiên cứu và ứng dụng”, được công bố tháng 9/1995, trở thành tài liệu quan trọng nhất trong quá trình đánh giá Stargate. Nhóm thực hiện gồm Michael D. Mumford, Andrew M. Rose và David A. Goslin; hai chuyên gia Jessica Utts và Raymond Hyman được mời đánh giá các nghiên cứu từ những góc nhìn khác nhau.

Hai chuyên gia, hai cách diễn giải

Một trong những điểm gây tranh luận nhất của báo cáo là sự bất đồng giữa nhà thống kê Jessica Utts và nhà tâm lý học Raymond Hyman.

Utts đánh giá tích cực các kết quả nghiên cứu. Bà cho rằng dữ liệu thu được từ những thử nghiệm tại Việc Nghiên cứu Stanford (SRI), sau này là SRI International, và tập đoàn quốc tế Các ứng dụng khoa học (SAIC) cho thấy hiệu ứng thống kê vượt quá mức có thể kỳ vọng từ ngẫu nhiên.

Theo bà, kết quả này đủ sức ủng hộ nhận định rằng hiện tượng được gọi là năng lực ngoại cảm đã được xác lập về mặt thực nghiệm và xứng đáng được tiếp tục nghiên cứu.

Ở chiều ngược lại, Hyman cho rằng chưa thể đi đến kết luận như vậy. Ông chỉ ra những vấn đề về phương pháp nghiên cứu, khả năng tái lập và việc xác định chính xác nguồn gốc của các kết quả. Theo ông, ngay cả khi các phép thử cho thấy một hiệu ứng thống kê, điều đó vẫn không tự động chứng minh nguyên nhân là năng lực ngoại cảm.

Sự khác biệt này không đơn thuần là tranh cãi giữa người tin và người không tin. Hai chuyên gia cùng xem xét các nghiên cứu liên quan nhưng đưa ra cách diễn giải khác nhau về ý nghĩa của dữ liệu. Câu hỏi cốt lõi là liệu những kết quả bất thường có thể được quy trực tiếp cho một năng lực chưa được giải thích, hay vẫn còn những yếu tố khác trong thiết kế và quy trình đánh giá cần xem xét.

Điều quan trọng hơn, báo cáo của AIR không lựa chọn cách diễn giải tích cực của Utts làm kết luận cuối cùng. Nhóm đánh giá ghi nhận rằng các nghiên cứu có hiệu ứng thống kê đáng chú ý nhưng chưa có bằng chứng trực tiếp đủ rõ để xác định hiệu ứng đó bắt nguồn từ hiện tượng ngoại cảm. Việc sử dụng lặp lại cùng người tham gia, người chấm điểm, tập mục tiêu và quy trình đánh giá cũng gây khó khăn khi xác định nguồn gốc độc lập của kết quả.

Nói cách khác, một kết quả khó giải thích bằng ngẫu nhiên không đồng nghĩa với việc mọi cách giải thích thông thường đã bị loại trừ. Đây là khác biệt căn bản giữa phát hiện một hiện tượng thống kê và chứng minh cơ chế tạo ra hiện tượng đó.

Không đáp ứng yêu cầu tình báo

Nếu chỉ dừng ở tranh luận khoa học, Stargate có thể tiếp tục được nghiên cứu để làm rõ những câu hỏi còn bỏ ngỏ. Nhưng với một chương trình được tài trợ nhằm phục vụ hoạt động tình báo, tiêu chuẩn quyết định còn thực dụng hơn: Thông tin thu được có giúp xác định mục tiêu, kiểm chứng giả thuyết hoặc hỗ trợ một quyết định nghiệp vụ hay không?

Ở khía cạnh này, đánh giá của AIR đặc biệt bất lợi cho chương trình.

Theo báo cáo, những mô tả từ các phiên “quan sát từ xa” thường thiếu tính cụ thể, không nhất quán và cần được diễn giải chủ quan đáng kể. Người sử dụng thông tin có thể nhận thấy một số đặc điểm khái quát tương đồng với mục tiêu nhưng lại không nhận được những chi tiết chính xác cần thiết để đưa ra kết luận hoặc hành động.

Báo cáo cũng cho biết thông tin do chương trình cung cấp chưa từng được sử dụng để định hướng các hoạt động tình báo. Vì vậy, quan sát từ xa không tạo ra sản phẩm tình báo có thể trực tiếp hành động dựa trên đó (actionable intelligence).

Đây là điểm yếu khó khắc phục bằng cách chỉ nhấn mạnh những phiên có vẻ thành công. Một báo cáo tình báo không thể được đánh giá chỉ qua vài chi tiết trùng khớp với mục tiêu sau khi sự việc đã được biết đến. Cần xem xét toàn bộ nội dung, mức độ chính xác của từng thông tin, khả năng kiểm chứng độc lập và mức độ hữu ích đối với câu hỏi ban đầu.

Trong môi trường tình báo, một mô tả có thể phù hợp với nhiều địa điểm hoặc tình huống khác nhau chưa chắc đã giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm. Nếu nhà phân tích phải tự lựa chọn những chi tiết phù hợp, diễn giải phần mơ hồ và bỏ qua phần sai lệch, kết quả rất dễ phụ thuộc vào nhận định chủ quan của người sử dụng.

Bởi vậy, khoảng cách giữa kết quả thống kê trong điều kiện thử nghiệm được kiểm soát và giá trị sử dụng trong thực địa trở thành trở ngại quyết định. Ngay cả khi chấp nhận rằng một số kết quả trong phòng thí nghiệm chưa được giải thích thỏa đáng, điều đó vẫn không giải quyết được vấn đề chương trình có tạo ra thông tin đủ chính xác và ổn định để phục vụ tình báo hay không.

Stargate kết thúc nhưng nghi vấn vẫn còn

Sau cuộc thẩm định năm 1995, CIA quyết định không khôi phục chương trình. Trong bài viết lịch sử công bố năm 2021, cơ quan này tóm lược kết luận rằng một số trải nghiệm “quan sát từ xa” chính xác đến mức khó xem là ngẫu nhiên nhưng quá thiếu tin cậy, không nhất quán và chỉ xuất hiện rời rạc.

Cần lưu ý rằng nói Mỹ “đóng Stargate sau hơn hai thập niên” là cách khái quát lịch sử của một chương trình trải qua nhiều cơ quan và tên gọi. CIA chấm dứt nghiên cứu riêng từ năm 1977, chuyển hoạt động sang DIA; đến giữa thập niên 1990, chương trình được đánh giá lại và không được CIA khôi phục.

Quyết định này không có nghĩa mọi tranh luận khoa học về các kết quả thử nghiệm đã chấm dứt, mà phản ánh đánh giá rằng chương trình không chứng minh được giá trị ứng dụng đủ lớn.

Hồ sơ Stargate vì thế để lại một bài học đáng chú ý về cách chính phủ đánh giá những ý tưởng khác thường. Một giả thuyết có thể đủ hấp dẫn để được đầu tư nghiên cứu, và dữ liệu thu được có thể tạo ra những câu hỏi khoa học nghiêm túc.

Nhưng để trở thành công cụ nghiệp vụ, nó phải vượt qua những tiêu chuẩn khắt khe hơn: kết quả cần có thể kiểm chứng, lặp lại, đủ chính xác và tạo ra lợi ích thực tế.

Nghịch lý của Stargate chính là ở đó. Chương trình không kết thúc đơn giản vì mọi kết quả đều bị xem là vô nghĩa, mà vì những kết quả đáng chú ý vẫn chưa vượt qua được ranh giới giữa dấu hiệu thống kê và bằng chứng đủ mạnh cho ứng dụng tình báo.

Sau hơn hai thập niên, điều mà Stargate chứng minh rõ nhất không phải là con người có thể nhìn xuyên khoảng cách bằng tâm trí. Đó là giới hạn của việc chuyển một hiện tượng gây tranh cãi thành năng lực có thể sử dụng.