Tình báo Mỹ dùng ngoại cảm trong khủng hoảng con tin Iran thế nào?

Nhiệm vụ “nhìn” mục tiêu bí mật

Trong hồ sơ giải mật của tình báo Mỹ, có những báo cáo ghi lại một quy trình khác thường: Người tham gia ngồi tại một địa điểm, không được trực tiếp tiếp cận mục tiêu, rồi mô tả những hình ảnh, địa hình hoặc vật thể mà họ cho rằng mình cảm nhận được từ xa. Những mô tả này được ghi chép, đôi khi kèm theo hình vẽ, trước khi chuyển cho bộ phận yêu cầu thông tin để đánh giá.

Phương pháp ấy được gọi là “quan sát từ xa”. Trong các thử nghiệm tại Viện Nghiên cứu Stanford (SRI) đầu thập niên 1970, hai nhà nghiên cứu Russell Targ và Harold Puthoff đã xây dựng những quy trình nhằm kiểm tra liệu người tham gia có thể mô tả địa điểm nằm ngoài tầm quan sát thông thường hay không.

Báo cáo nghiên cứu của SRI năm 1975 cho biết, đối tượng thử nghiệm có thể được cung cấp tọa độ địa lý hoặc một thông tin định hướng hạn chế, sau đó thực hiện mô tả mục tiêu. Kết quả được ghi lại để đối chiếu với địa điểm thực tế. Nhóm nghiên cứu cho rằng một số mô tả có những điểm tương ứng đáng chú ý với mục tiêu, kể cả về địa lý và kỹ thuật.

Tuy nhiên, đây là kết quả do nhóm nghiên cứu báo cáo, không đồng nghĩa với việc năng lực ngoại cảm đã được khoa học xác nhận.

Điều khiến quy trình này được giới tình báo quan tâm là khả năng thu thập thông tin mà không cần đưa người đến hiện trường. Nếu một người có thể mô tả tương đối chính xác cơ sở quân sự, công trình hoặc địa điểm bí mật chỉ từ những dữ kiện hạn chế, phương pháp đó về lý thuyết có thể bổ sung cho các nguồn tình báo truyền thống.

Nhưng để biến ý tưởng ấy thành công cụ thực tế, chỉ ghi nhận những chi tiết trùng khớp là chưa đủ. Cần biết người tham gia đã được cung cấp những thông tin nào, mô tả được ghi trước hay sau khi biết mục tiêu, ai là người đối chiếu và tiêu chí nào được dùng để xác định một kết quả là chính xác. Nếu thiếu những điều kiện kiểm soát này, một mô tả chung chung có thể được diễn giải theo nhiều hướng khác nhau sau khi mục tiêu đã được tiết lộ.

Từ thử nghiệm đến nhiệm vụ tình báo

Các tài liệu giải mật cho thấy hoạt động quan sát từ xa không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm. Một hồ sơ đáng chú ý mang tên “Bản ghi phiên quan sát từ xa CD-58”, nằm trong bộ sưu tập Stargate của CIA, ghi lại một phiên thực hiện theo yêu cầu liên quan đến cuộc khủng hoảng con tin tại Iran.

Báo cáo nêu rõ mục đích phiên làm việc là cung cấp thông tin có liên quan đến tình hình con tin. Những ấn tượng của người tham gia được ghi nhận dưới dạng dữ liệu tình báo thô, chưa trải qua các bước phân tích, đánh giá hoặc tổng hợp. Việc diễn giải và sử dụng thông tin được giao cho bên yêu cầu. Hồ sơ còn đề cập tới các bản ghi chép và hình vẽ đi kèm.

Chi tiết này cho thấy, một bản ghi được lưu trong hồ sơ tình báo không đồng nghĩa với một thông tin tình báo đã được xác minh. Tài liệu chứng minh phiên thử nghiệm đã diễn ra và những gì người tham gia báo cáo nhưng chưa chứng minh các mô tả ấy phản ánh đúng thực tế hay đã giúp giải quyết nhiệm vụ.

Khi chương trình được duy trì dưới sự quản lý của các cơ quan tình báo và quân đội, việc áp dụng phương pháp này tiếp tục được thử nghiệm trong nhiều tình huống khác nhau. Báo cáo đánh giá của AIR năm 1995 cho biết, từ năm 1986 đến quý I năm tài chính 1995, chương trình nhận hơn 200 yêu cầu từ các tổ chức quân sự muốn sử dụng “quan sát từ xa” để tìm kiếm thông tin chưa có từ những nguồn khác.

Tuy nhiên, mãi đến năm 1994, chương trình mới xây dựng một phương pháp chấm điểm bằng số để các đơn vị yêu cầu đánh giá độ chính xác và giá trị của kết quả. Đến ngày 1/5/1995, có 40 nhiệm vụ do 5 tổ chức yêu cầu được đánh giá theo quy trình này. Theo mô tả trong báo cáo, người tham gia thực hiện các phiên riêng biệt, ghi lại nhận xét và phác họa; kết quả sau đó được chuyển cho bên yêu cầu để đánh giá mức độ chính xác và hữu ích.

Cách tổ chức này phản ánh nỗ lực đưa một phương pháp gây tranh cãi vào quy trình đánh giá có hệ thống. Nhưng nó cũng phơi bày một khó khăn, đó là độ chính xác và giá trị sử dụng là hai tiêu chí khác nhau. Một mô tả có thể chứa vài chi tiết phù hợp với mục tiêu, song vẫn thiếu thông tin cụ thể để xác định vị trí, nhận diện đối tượng hoặc hỗ trợ quyết định nghiệp vụ.

Với tình báo, những chi tiết đúng nhưng không thể kiểm chứng hoặc không giúp giải quyết câu hỏi đặt ra có giá trị hạn chế. Ngược lại, một báo cáo chứa nhiều chi tiết sai cũng có thể khiến nhà phân tích mất thời gian theo đuổi những hướng điều tra không hiệu quả. Vì vậy, việc lựa chọn các điểm trùng khớp để kể lại một phiên quan sát không thể thay thế cho việc đánh giá toàn bộ nội dung, bao gồm cả những dự đoán không chính xác và thông tin không có giá trị.

Ranh giới giữa chuyện gây kinh ngạc và bằng chứng

Hồ sơ Stargate hấp dẫn bởi nó đặt những tuyên bố về năng lực ngoại cảm vào một môi trường vốn đòi hỏi tính chính xác cao. Tuy nhiên, khi đọc các tài liệu này, cần tách biệt ba lớp thông tin: Điều người tham gia nói rằng họ đã cảm nhận; mức độ tương đồng giữa mô tả và mục tiêu được xác định qua quy trình đối chiếu; và giá trị thực tế của thông tin đối với nhiệm vụ tình báo.

Ba lớp ấy không tự động dẫn đến cùng một kết luận. Một số mô tả có thể khiến người đọc kinh ngạc nhưng muốn xác định ý nghĩa của chúng phải biết toàn bộ bối cảnh thử nghiệm, cách đánh giá và những thông tin độc lập dùng để xác minh.

Báo cáo AIR năm 1995 sau này kết luận rằng dù nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận một số kết quả thống kê đáng chú ý, hoạt động ứng dụng không tạo ra thông tin tình báo đủ hữu ích và đáng tin cậy để biện minh cho việc tiếp tục sử dụng. Đây là đánh giá tổng thể cần được xem xét cùng các hồ sơ phiên riêng lẻ, thay vì lấy một trường hợp nổi bật làm đại diện cho toàn bộ chương trình.

Những tài liệu ấy vì thế không chỉ kể câu chuyện về những người được cho là có thể “nhìn” xuyên khoảng cách. Chúng còn cho thấy thách thức khi một cơ quan tình báo tìm cách biến hiện tượng chưa được giải thích thỏa đáng thành công cụ nghiệp vụ, từ một mô tả gây chú ý đến bằng chứng có thể kiểm chứng và từ bằng chứng đến thông tin thực sự hữu ích, là một khoảng cách không dễ vượt qua.

Vậy sau nhiều năm thử nghiệm, các nhà đánh giá đã đi đến kết luận nào về khả năng ứng dụng của Stargate? Câu trả lời nằm trong cuộc thẩm định năm 1995, khi những kết quả gây tranh cãi được đặt cạnh yêu cầu thực tế của hoạt động tình báo.

Mời quý độc giả đón đọc kỳ 3: Phát hiện điều lạ, vì sao Mỹ vẫn ‘khép lại’ dự án tình báo ngoại cảm?

>>>Kỳ 1: Giải mã bí ẩn tình báo CIA: Gián điệp siêu năng lực, nhìn xa hàng nghìn km