Vế sau của câu 'nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến' rất thú vị nhưng ít người biết

Câu “nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến” đã quá nổi tiếng, đặc biệt với những người yêu thích tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung. Tuy nhiên, vế sau của câu này với ý nghĩa châm biếm sâu cay “thoát ngay trước mắt, há không đáng cười” lại rất ít được sử dụng.

Nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến

Câu nói “Nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến” bắt nguồn từ một sự kiện lịch sử vào cuối thời Đông Hán, được mô tả chi tiết trong tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung.

Năm 195, sau khi quyền thần Đổng Trác bị giết, hai bộ tướng cũ của hắn là Lý Thôi và Quách Dĩ nổi loạn, đánh chiếm kinh đô Trường An và khống chế triều đình. Hai kẻ này vô cùng tàn bạo, mâu thuẫn quyền lực gay gắt và liên tục đánh giết lẫn nhau ngay tại kinh thành. Cả vùng bị tàn phá, người dân chết đói đầy đường.

Vua Hán Hiến Đế (lúc này còn nhỏ, chỉ khoảng 14 - 15 tuổi) thực chất chỉ là hoàng đế bù nhìn, không có quyền lực trong tay, bị Lý Thôi và Quách Dĩ khống chế.

Mùa hè năm 195, lợi dụng mâu thuẫn giữa Lý Thôi và Quách Dĩ, các đại thần trung thành như Dương Phụng, Đổng Thừa đã liều mình hộ tống vua Hán Hiến Đế trốn khỏi Trường An, chạy về hướng Đông để tìm đường về cố đô Lạc Dương. Cuộc chạy trốn kéo dài ròng rã suốt một năm trời (từ giữa năm 195 đến giữa năm 196) trong sự truy đuổi gắt gao của quân phản loạn.

Hoàng đế và các quan đại thần phải đi bộ, lội sông, nhịn đói, trốn chui trốn nhủi trong bụi rậm. Nhiều quan viên, binh lính và cung nữ tử trận hoặc chết đói dọc đường. Khi đến được Lạc Dương vào tháng 7 năm 196, cung điện đã bị đốt phá, nhà vua phải ở nơi tạm bợ đổ nát, thậm chí các quan văn võ phải ra đồng hái rau dại ăn qua ngày.

Lúc này, quân của Lý Thôi, Quách Dĩ phát hiện ra nhà vua đã về Lạc Dương nên hợp binh đuổi theo hòng bắt sống thiên tử để tiếp tục thao túng thiên hạ. Nhà vua hoàn toàn bất lực vì không có quân đội viện trợ.

Trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc, đại thần Đổng Thừa hiến kế cho Hán Hiến Đế là nên sai người đưa mật chiếu đi cầu cứu Tào Tháo, khi đó đang là một thế lực quân phiệt có tiếng vang ở vùng Sơn Đông, lại được tiếng là người trung quân ái quốc. Vua nghe theo, chuẩn bị sai sứ giả lên đường. Ngay khi chiếu thư vừa viết xong và người ta vừa dứt lời nhắc đến tên Tào Tháo, quân lính đột nhiên vào báo: Tào Tháo đã dẫn theo một đạo quân lớn, tinh nhuệ đến cứu giá.

Hóa ra, Tào Tháo nhờ có tầm nhìn chiến lược và hệ thống tình báo nhạy bén đã đoán trước được tình thế. Trước đó, ông âm thầm chuẩn bị binh mã, canh đúng thời cơ triều đình yếu ớt nhất để mang quân đến “hộ giá”.

Sự xuất hiện kịp thời, nhanh chóng như một vị thần của Tào Tháo ngay đúng lúc nhà vua tuyệt vọng nhất đã dẹp tan quân loạn đảng, cứu sống triều đình và chính thức mở ra chương mới: Tào Tháo “hiệp thiên tử dĩ lệnh chư hầu” (giữ lấy/ép thiên tử để ra lệnh cho các chư hầu), nắm toàn bộ quyền lực tối cao của nhà Hán.

Từ điển tích này, câu nói “nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến” ra đời. Nhìn từ góc độ lịch sử và tính cách của nhân vật Tào Tháo, câu nói này ẩn chứa những bài học sâu sắc về tư duy và phong cách làm việc.

Đầu tiên, nó thể hiện tác phong thần tốc, dứt khoát: Tào Tháo nổi tiếng là nhà quân sự hành động ngay lập tức, không do dự. Câu nói ca ngợi lối làm việc nhanh nhẹn, nói là làm, luôn xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ để giải quyết vấn đề.

Tiếp đến, câu nói cũng thể hiện tầm nhìn chiến lược và khả năng nắm bắt cơ hội. Việc Tào Tháo xuất hiện đúng lúc vua Hán Hiến Đế cần không phải là ăn may. Đó là kết quả của một hệ thống tình báo nhạy bén và tư duy chính trị sắc sảo. Ông đã đi trước các chư hầu khác một bước để giành lấy lợi thế tuyệt đối (hiệp thiên tử dĩ lệnh chư hầu).

Bên cạnh đó, câu nói cũng là sự cảnh báo về tính đa nghi và sự hiện diện đáng sợ. Tào Tháo luôn “tai vách mạch rừng”, có mạng lưới dò thám khắp nơi. Ở góc độ tiêu cực, câu này ngầm nhắc nhở người xưa rằng: Không nên nói xấu hay bàn tán sau lưng người khác, vì tai mắt của họ có thể ở ngay bên cạnh và họ sẽ xuất hiện bất cứ lúc nào để trừng phạt bạn.

Trong ngôn ngữ hàng ngày, câu nói này được dùng để chỉ sự trùng hợp ngẫu nhiên kỳ lạ khi một người bất ngờ xuất hiện ngay đúng thời điểm những người khác đang nhắc tên hoặc bàn tán về họ. Nó thường mang sắc thái vui vẻ, ngạc nhiên hoặc đôi khi là giật mình khi người được nhắc tới đột ngột xuất hiện.

“Thoát ngay trước mắt, há không đáng cười”

Điển tích dẫn tới sự ra đời câu nói “thoát ngay trước mắt, há không đáng cười” bắt nguồn từ trận Bộc Dương (năm 194) giữa Tào Tháo và Lã Bố. Đây là một trong những lần hiếm hoi trong đời Tào Tháo suýt mất mạng và phải dùng đến mưu mẹo xảo trá nhất để thoát thân.

Vào năm 194, Tào Tháo đem quân đánh Bộc Dương để giành lại địa bàn từ tay Lã Bố. Mưu sĩ của Lã Bố là Trần Cung bày ra một kế hoạch hoàn hảo: Cho người giả vờ đầu hàng, hẹn làm nội ứng mở cửa thành dụ Tào Tháo tiến quân vào ban đêm.

Tào Tháo vì nôn nóng chiến thắng nên đã trúng kế, đích thân dẫn giáp binh tiến sâu vào trong thành Bộc Dương. Khi quân Tào vào hết, cửa thành lập tức đóng sập lại, lửa cháy ngút trời tứ phía, phục binh của Lã Bố lao ra đánh giết điên cuồng. Quân Tào đại bại, tan tác trong biển lửa.

Giữa lúc khói lửa mù mịt, quân lính lạc mất nhau, Tào Tháo phải một mình phi ngựa tìm đường tháo chạy ra cửa thành. Đột nhiên, từ trong đám khói dày đặc, chiến thần Lã Bố tay cầm Phương thiên họa kích, cưỡi ngựa Xích Thố hùng dũng phi tới.

Lúc bấy giờ, mặt mũi Tào Tháo đã bị khói làm sạm đen, áo mũ xộc xệch, lại đang lấy tay che mặt để tránh lửa nên ngoại hình thay đổi hoàn toàn, không còn ra dáng một vị tướng soái. Lã Bố không nhận ta Tháo nên phi ngựa áp sát, chĩa thẳng mũi kích vào mũ và quát lớn hỏi: “Tào Tháo ở đâu?”.

Trong khoảnh khắc ngàn cân treo sợi tóc này, nếu là người bình thường sẽ hoảng loạn nhưng Tào Tháo rất bình tĩnh, giơ tay chỉ ngược về hướng ngược lại và đáp: “Kẻ cưỡi ngựa hồng chạy trốn ở phía trước chính là Tào Tháo đó!”.

Lã Bố đầu óc đơn giản, nghe vậy liền tin sái cổ, lập tức quay đầu xe, thúc ngựa Xích Thố lao vút đi đuổi theo kẻ cưỡi ngựa hồng, bỏ qua con mồi lớn nhất thiên hạ đang ở ngay trước mũi mình. Nhờ vậy, Tào Tháo thoát chết trong gang tấc, lao qua vòng vây lửa bỏ chạy thoát thân khỏi thành Bộc Dương.

Từ sự kiện trên, câu nói “thoát ngay trước mắt, há không đáng cười” (nguyên văn tiếng Trung: Đương diện bỏ qua, đáng tiếu bất dung tình) ra đời như một lời tổng kết, chế giễu sâu sắc việc Lã Bố được dâng tận tay cơ hội định đoạt lịch sử nhưng lại bị kẻ thù lừa gạt một cách ngớ ngẩn. Câu nói này là tiếng cười ra nước mắt, mỉa mai những kẻ chỉ có sức mạnh cơ bắp mà đầu óc quá đơn giản, chiến thắng sắp đến tay vẫn để tuột mất.

Ở chiều ngược lại, câu nói này làm nổi bật bản lĩnh của Tào Tháo. Trong khoảnh khắc mũi kích của tử thần đã chạm vào mũ, nếu là người bình thường sẽ hoảng loạn kêu cứu hoặc chịu chết. Tào Tháo lại cực kỳ tỉnh táo, tận dụng ngay khói lửa mù mịt và điểm yếu nhẹ dạ của Lã Bố để tương kế tựu kế, “lừa người như chớp” nhằm nhặt lại mạng sống.

Trong cuộc sống và nghệ thuật đối nhân xử thế, câu thành ngữ này ngầm để lại một bài học đắt giá: Không được chủ quan. Khi đã ở rất gần chiến thắng, sự lơ là và thiếu quan sát sẽ khiến bạn phải trả giá đắt.

Mặt khác, nó cũng là lời nhắc nhở rằng nhìn người không thể nhìn bề ngoài: Lã Bố chỉ vì thấy một kẻ mặt mũi sạm đen, áo mũ xộc xệch che mặt mà không nhận ra đó là vị tổng tư lệnh tối cao của đối phương. Việc đánh giá sai lệch về đối thủ sẽ dẫn đến những thất bại mang tính lịch sử.

Vì sao câu “thoát ngay trước mắt, há không đáng cười” ít được nhắc tới?

Câu nói “thoát ngay trước mắt, há không đáng cười” ít phổ biến hơn vế đầu rất nhiều chủ yếu vì sự kiêng dè quyền lực của Tào Tháo trong xã hội phong kiến và tính chất quá chuyên biệt, khiến nó khó ứng dụng rộng rãi trong đời sống

Vào thời Ngụy, Tào Tháo và con cháu của ông nắm giữ đại quyền sinh sát. Vế sau của câu nói, dù mang tính chất mỉa mai Lã Bố, làm nổi bật sự nhạy bén của Tào Tháo nhưng cũng khơi lại vết nhơ - thất bại nhục nhã nhất trong cuộc đời cầm quân của Tào Tháo, lại bóc trần sự thật ông từng phải luồn cúi lừa gạt Lã Bố để giữ mạng.

Trong xã hội phong kiến, kẻ nào dám đem chuyện thua trận của hoàng đế (Tào Tháo được con trai là Tào Phi truy tôn Thái tổ Vũ Hoàng đế) ra làm trò cười sẽ bị khép vào tội phạm thượng, nhẹ thì mất đầu, nặng thì chu di tam tộc. Người dân vì bảo vệ mạng sống đã ngầm bảo nhau tuyệt đối không được nói vế sau.

Qua hàng ngàn năm, vế sau dần bị thui chột và biến mất khỏi lời ăn tiếng nói hàng ngày, chỉ còn vế đầu lưu truyền đến nay.

Trái ngược với “thoát ngay trước mắt, há không đáng cười”, vế đầu (nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến) có tính khái quát cực kỳ cao, được hậu thế dùng chủ yếu để mô tả sự trùng hợp ngẫu nhiên mà ai cũng có thể gặp hàng ngày (vừa nhắc tên ai đó thì họ xuất hiện).

Vế sau (thoát ngay trước mắt, há không đáng cười) chỉ có thể dùng trong một ngữ cảnh rất hẹp - đó là khi chế giễu một kẻ ngốc nghếch để sổng mất cơ hội mười mươi ngay trước mũi. Vì tình huống này ít xảy ra nên tần suất sử dụng vế sau cũng thấp.

Trong dòng chảy phát triển của ngôn ngữ (cả tiếng Trung lẫn tiếng Việt), xu hướng của người dân là luôn bỏ bớt những phần dài dòng để giữ lại những câu ngắn gọn, súc tích và dễ nhớ nhất. Vế đầu “nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến” đủ ngắn, đủ hiểu và trọn vẹn ý nghĩa cho một tình huống giao tiếp nhanh, nên vế sau đã bị người đời cắt bớt cho tiện sử dụng.