Tổng kết thi hành Luật SHTT - cơ sở thực tiễn để xây dựng Luật Bản quyền tác giả

Sáng 15/10, tại Hà Nội, Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội nghị Tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành.

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh đặc biệt quan trọng nhằm đánh giá toàn diện hành trình thi hành pháp luật giai đoạn 2021-2026, nhận diện sâu sắc các thách thức từ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng xuyên biên giới, từ đó tạo nền tảng thực tiễn vững chắc cho việc kiến tạo Dự án Luật Bản quyền tác giả độc lập trong thời gian tới.

Phát biểu tại hội nghị, ông Hồ An Phong - Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - cho biết: “Qua thực tiễn hơn 20 năm thi hành, Luật SHTT đã phát huy vai trò to lớn trong việc tạo hành lang pháp lý cho các tổ chức, cá nhân xác lập, ghi nhận, khai thác và bảo vệ quyền SHTT, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh cho hoạt động sản xuất - kinh doanh, góp phần khuyến khích hoạt động sáng tạo, thu hút đầu tư nước ngoài, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Bên cạnh đó, Luật SHTT còn là nền tảng đưa hệ thống bảo hộ SHTT của Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế theo Hiệp định về các khía cạnh thương mại của quyền SHTT (Hiệp định TRIPS) của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)”.

Theo báo cáo tổng kết tại hội nghị, giai đoạn 2021 đến 6 tháng đầu năm 2026 ghi nhận nhiều dấu ấn tích cực trong công tác tổ chức thi hành. Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả đã thụ lý và cấp 61.003 Giấy chứng nhận đăng ký, đồng thời triển khai dịch vụ công trực tuyến toàn trình tích hợp với Cổng Dịch vụ công quốc gia nhằm rút ngắn thời gian và chi phí cho người dân, doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan tại Việt Nam từng bước chuyên nghiệp hóa và đạt tăng trưởng ổn định. Điển hình là Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) đại diện cho hơn 7.700 tác giả trong nước và hàng triệu tác giả quốc tế, đạt doanh thu tiền bản quyền hơn 2.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2021 - 6 tháng đầu năm 2026.

Công tác thanh tra, xử lý vi phạm cũng ghi nhận sự chuyển biến mạnh mẽ. Riêng trong đợt cao điểm năm 2026 thực hiện Công điện 38/CĐ-TTg của Thủ tướng và chỉ đạo của Bộ Công an, lực lượng chức năng đã khởi tố 29 vụ án với 115 bị can về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, triệt phá nhiều đường dây bản quyền trực tuyến quy mô lớn như Fmovies, HiAnime, Xoilac TV. Bộ Công an cũng phối hợp ngăn chặn truy cập hơn 4.000 trang web và 13.000 đường dẫn vi phạm ẩn danh.

Bên cạnh kết quả đạt được, các đại biểu tham dự hội nghị chỉ ra nhiều khoảng trống pháp lý khi tốc độ phát triển công nghệ vượt xa khả năng thích ứng của cơ chế quản lý truyền thống. Việc điều chỉnh chung quyền tác giả, quyền liên quan cùng với quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng trong Luật Sở hữu trí tuệ đang gây ra những phức tạp, khó tiếp cận cho các chủ thể sáng tạo.

Sự bùng nổ của AI tạo sinh và nội dung số cũng đặt ra hàng loạt bài toán mới về xác định đóng góp sáng tạo của con người, quyền sử dụng dữ liệu huấn luyện AI hay nguy cơ từ công nghệ Deepfake, giả mạo giọng nói và hình ảnh người biểu diễn.

Thêm vào đó, việc xử lý vi phạm trên không gian mạng có yếu tố xuyên biên giới vẫn gặp rào cản lớn về chứng cứ điện tử và thời gian phản hồi kỹ thuật.

Thực tiễn quốc tế do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố, hiện nay có 177/195 quốc gia có luật riêng, chuyên ngành điều chỉnh lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có các nước là đối tác chính với Việt Nam trong các Hiệp định kinh tế, thương mại tự do như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia…

Tại Việt Nam, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng đã đề ra định hướng hoàn thiện thể chế, kiến tạo môi trường phát triển thông qua việc xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập.

Để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, hội nghị thống nhất đề xuất kiến nghị chuyển mạnh từ tư duy ghi nhận, bảo vệ đơn thuần sang quản trị, khai thác và phát huy tối đa giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ. Việc xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập cùng với triển khai đồng bộ các giải pháp về hạ tầng dữ liệu chuyên ngành, ứng dụng công nghệ blockchain, NFT và quy trình gỡ bỏ vi phạm tự động sẽ là chìa khóa khơi thông nguồn lực văn hóa, thúc đẩy công nghiệp văn hóa Việt Nam phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua từ năm 2005, qua hơn 20 năm triển khai với 05 lần sửa đổi, bổ sung (gần đây nhất là vào năm 2025) đã tạo dựng nên một hành lang pháp lý giúp các tổ chức, cá nhân sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan. Đồng thời, hệ thống pháp luật của chúng ta đã đáp ứng các chuẩn mực quốc tế như Công ước Berne, Hiệp định TRIPS, cũng như các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA.