Sau Hormuz, liệu Malacca, Gibraltar và Biển Đỏ có khiến thế giới chao đảo?

Việc Iran được cho là từng yêu cầu mức phí tới 2 triệu USD cho mỗi tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz đã làm dấy lên lo ngại sâu rộng về nguy cơ phá vỡ trật tự hàng hải quốc tế. Dù tuyến đường này hiện vẫn được mở, động thái trên được xem là bước thử nghiệm một mô hình kiểm soát mới đối với các “điểm nghẽn” chiến lược.

Hormuz vốn là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu thô, 20% khí tự nhiên và tới 33% phân bón toàn cầu. Nếu tiền lệ thu phí được chấp nhận tại đây, nó có thể mở ra một xu hướng mới, nơi các quốc gia ven biển tận dụng vị trí địa lý để áp đặt cơ chế kiểm soát tương tự, từ đó làm thay đổi căn bản cách vận hành của thương mại hàng hải quốc tế.

Những “nút thắt” nhạy cảm hơn

So với Hormuz, nhiều tuyến hàng hải khác thậm chí còn có ý nghĩa sống còn hơn đối với chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuyến đường này chỉ rộng khoảng 3,7 km ở điểm hẹp nhất, hẹp hơn nhiều so với khoảng 39 km của Hormuz, nhưng lại vận chuyển tới 29% lượng dầu thô toàn cầu và khoảng 24% thương mại hàng hải.

Đặc biệt, thời gian để một tàu đi qua Malacca kéo dài gần 20 giờ, tạo ra khoảng thời gian dài hơn nhiều để các phương tiện có thể bị theo dõi hoặc gây sức ép.

Không chỉ Malacca, eo biển Bab el-Mandeb ở Biển Đỏ cũng là một điểm nghẽn quan trọng, nơi khoảng 10-12% dầu thô và 14% thương mại toàn cầu đi qua. Tuyến đường này đóng vai trò kết nối châu Á với châu Âu thông qua kênh đào Suez. Những diễn biến gần đây cho thấy chỉ cần các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại gia tăng, lưu lượng vận tải đã giảm mạnh, buộc nhiều tàu phải vòng qua mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình thêm 10-14 ngày và làm chi phí tăng hàng trăm nghìn đến cả triệu USD mỗi chuyến.

Tại Địa Trung Hải, eo biển Gibraltar - với điểm hẹp khoảng 15 km, cũng là một trong những tuyến vận tải nhộn nhịp nhất thế giới, nơi khoảng 100.000 tàu qua lại mỗi năm. Nếu áp dụng cơ chế thu phí tương tự, chỉ riêng khu vực này cũng có thể tạo ra nguồn thu khổng lồ, đồng thời đẩy chi phí vận tải toàn cầu tăng vọt.

Nguy cơ phá vỡ trật tự hàng hải toàn cầu

Việc một quốc gia tìm cách áp đặt phí qua lại tại các eo biển quốc tế không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc. Nếu mô hình này thành hiện thực, nó có thể kích hoạt một “hiệu ứng domino”, khiến nhiều quốc gia khác áp dụng biện pháp tương tự nhằm tận dụng lợi thế địa lý.

Hệ quả là chi phí vận tải biển toàn cầu có thể tăng mạnh, kéo theo áp lực lạm phát và làm gián đoạn chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh kinh tế thế giới phụ thuộc lớn vào các tuyến vận tải hàng hải, bất kỳ sự thay đổi nào đối với nguyên tắc tự do hàng hải đều có thể tạo ra tác động lan tỏa rộng khắp.

Giới quan sát nhận định, nếu không có cơ chế kiểm soát hiệu quả, mô hình “thu phí điểm nghẽn” có thể trở thành tiền lệ nguy hiểm, làm suy yếu nền tảng của hệ thống thương mại toàn cầu vốn dựa trên sự thông suốt và tự do lưu thông trên biển.

Ngày 5/5, Hải quân thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran nêu rõ: "Hành lang do Iran cung cấp là con đường an toàn duy nhất để đi qua eo biển Hormuz. Việc chuyển hướng tàu thuyền sang những tuyến đường khác là không an toàn và hải quân sẽ có hành động quyết liệt chống lại bất cứ ai thực hiện bước đi như vậy".

Cùng thời điểm, kênh truyền hình nhà nước Press TV đưa tin Iran triển khai cơ chế mới nhằm quản lý hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.

Cụ thể, tất cả tàu có ý định đi qua eo biển sẽ nhận được email từ một địa chỉ liên kết với Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA), trong đó thông báo về những quy định và thủ tục mới liên quan đến việc quá cảnh. Các tàu thuyền được yêu cầu phải xin cấp phép trước khi đi qua tuyến đường thủy này.

Động thái cứng rắn của Hải quân thuộc IRGC được đưa ra ngay sau khi Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth khẳng định nỗ lực của Washington nhằm hướng dẫn tàu thuyền tránh khu vực "hoàn toàn riêng biệt" với chiến dịch quân sự đang diễn ra.

Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump quyết định tạm thời đình chỉ kế hoạch hộ tống tàu thuyền trên thế giới đi qua eo biển Hormuz, nhưng cho biết việc phong tỏa các cảng của Iran sẽ "vẫn được duy trì đầy đủ" cho đến khi đạt được thỏa thuận cuối cùng với Tehran.