Giải thể doanh nghiệp tốn cả trăm triệu: Chuyên gia kiến nghị giải pháp

TS. Nguyễn Ngọc Tú, nguyên Vụ trưởng Tổng cục Thuế, cho biết, doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam, tương đương khoảng 1,1 triệu doanh nghiệp. Đặc điểm của nhóm doanh nghiệp này là quy mô vốn và tài sản hạn chế. Nhiều doanh nghiệp thậm chí không có đất đai, trụ sở hoặc tài sản thế chấp. Vì thế, một bộ phận hoạt động không hiệu quả, chỉ tồn tại trong thời gian ngắn rồi dừng kinh doanh.

Ngoài ra, số doanh nghiệp thành lập mới lớn cũng kéo theo lượng doanh nghiệp ngừng hoạt động đáng kể. Tuy nhiên, nhiều chủ doanh nghiệp không thực hiện thủ tục chấm dứt hoạt động hoặc đóng mã số thuế, đẩy chi phí có thể lên đến cả trăm triệu đồng.

Theo ông, nguyên nhân là do quy trình chấm dứt hoạt động phức tạp hơn quy trình thành lập. Sau khi dừng kinh doanh, doanh nghiệp vẫn phải hoàn tất nhiều thủ tục liên quan đến thuế, quyết toán và thanh toán nghĩa vụ tài chính. Với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động 3-5 năm nhưng chưa hoàn tất nghĩa vụ, tiền chậm nộp, tiền phạt và lãi có thể tiếp tục phát sinh.

“Bài toán đặt ra là phải làm sạch dữ liệu để minh bạch thông tin, xác định đơn vị nào còn hoạt động, đơn vị nào không còn hoạt động. Đây thực sự là việc làm cần thiết”, ông Tú nói.

Luật sư Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn thuế Trọng Tín, thì đề xuất nghiên cứu cơ chế cho phép doanh nghiệp giải thể nhanh trên cơ sở tự kê khai, tự chịu trách nhiệm. Theo đó, chủ doanh nghiệp cam kết chịu trách nhiệm cá nhân vô hạn đối với nghĩa vụ thuế nếu cơ quan chức năng phát hiện sai phạm trong quá trình hậu kiểm. Cơ chế này, theo ông Được, vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, vừa giúp cơ quan quản lý làm sạch dữ liệu và hạn chế nguy cơ thất thu ngân sách.

Tuy nhiên, ông Được nhấn mạnh, khi dừng hoạt động, doanh nghiệp cần chủ động thực hiện thủ tục giải thể thay vì để tình trạng pháp lý kéo dài.

Luật sư Trương Quốc Hòe, Trưởng Văn phòng Luật sư Interla (Hà Nội), cho rằng, nguyên tắc doanh nghiệp chỉ được giải thể sau khi bảo đảm thanh toán các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản là hợp lý, nhằm bảo vệ Nhà nước, người lao động, chủ nợ và đối tác. Tuy nhiên, cần phân biệt nghĩa vụ tài chính thực sự phải thanh toán với chi phí tuân thủ phát sinh do thủ tục tồn đọng. Với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động lâu, không có dấu hiệu gian lận, có thể nghiên cứu cơ chế giải thể rút gọn dựa trên mức độ rủi ro.

“Nếu Nhà nước đã xây dựng cơ chế để doanh nghiệp gia nhập thị trường nhanh chóng, đơn giản thì cũng cần một cơ chế tương tự để doanh nghiệp rút lui”, ông Hòe nêu quan điểm.

Hiện quy định liên quan đến giải thể nằm rải rác ở nhiều văn bản, đặc biệt là các quy định về thuế. Vì vậy, cần nghiên cứu tập hợp và thống nhất trong một văn bản hướng dẫn có tính liên ngành, tránh tình trạng mỗi cơ quan hiểu và áp dụng khác nhau.

Một vấn đề khác cần được làm rõ là thời hạn và trách nhiệm của cơ quan thuế khi giải quyết hồ sơ giải thể. Theo luật sư Hòe, nếu hết thời hạn mà cơ quan thuế không phản hồi hoặc không xác định được nghĩa vụ thuế còn tồn tại, cần có cơ chế pháp lý để doanh nghiệp không phải chờ đợi vô thời hạn.

Thủ tục cũng nên được thiết kế theo mức độ rủi ro về thuế. Với doanh nghiệp siêu nhỏ, chưa phát sinh doanh thu hoặc có hoạt động kinh doanh đơn giản, quy trình giải thể cần đơn giản và nhanh hơn. Ngược lại, doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao có thể được kiểm tra sâu.

Cùng với đó, cần nghiên cứu phương án xử lý các khoản nợ thuế và tiền phạt khó thu, nhất là trường hợp doanh nghiệp đã chấm dứt hoạt động thực tế nhưng vẫn tồn tại trên hệ thống. Chế tài xử phạt vi phạm hành chính về thuế cũng cần tính đến quy mô doanh nghiệp, bảo đảm mức xử phạt phù hợp với doanh nghiệp siêu nhỏ và hộ kinh doanh.

Nên tự động xóa tên doanh nghiệp không còn hoạt động

Bàn về vấn đề này, TS, luật sư Lê Văn Thiệp, Trưởng Văn phòng Luật sư Toàn Cầu thuộc Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, kiến nghị, nên nghiên cứu cơ chế “xóa tên tự động” đối với doanh nghiệp không còn hoạt động.

Theo ông, có thể tham khảo kinh nghiệm của Singapore và Anh. Nếu doanh nghiệp không phát sinh doanh thu, không thực hiện báo cáo tài chính hoặc tờ khai thuế trong 3 năm liên tiếp và không có nợ thuế gốc, hoặc chỉ còn khoản nợ dưới một ngưỡng nhất định, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế có thể chủ động chấm dứt hiệu lực mã số thuế, đồng thời xóa tên doanh nghiệp khỏi sổ đăng ký.

Một hướng khác là tách thời điểm chấm dứt pháp nhân khỏi việc xử lý nghĩa vụ thuế còn tồn đọng. Với một số doanh nghiệp nhỏ và vừa không có khoản nợ thuế của bên thứ ba, doanh nghiệp có thể được phép nộp đơn giải thể trên cơ sở cam kết tự kê khai. Khi đó, mã số thuế được đóng để ngăn việc tiếp tục phát sinh nghĩa vụ báo cáo hoặc các khoản phải nộp mới.

Ông Thiệp cũng đề nghị nghiên cứu cơ chế ân hạn hoặc miễn một số khoản phạt thủ tục và lệ phí môn bài đối với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động thực tế. Những doanh nghiệp chứng minh được hoặc được cơ quan thuế xác định đã ngừng hoạt động, không có dòng tiền, không xuất hóa đơn trong thời gian bị khóa mã số thuế có thể được xem xét miễn truy thu lệ phí môn bài và tiền phạt do vi phạm thủ tục kê khai.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cần chuyển từ xử lý bị động sang cảnh báo sớm. Hệ thống có thể tận dụng dữ liệu từ VNeID, eTax Mobile và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để thông báo trực tiếp cho người đại diện theo pháp luật khi doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm, chẳng hạn chậm nộp tờ khai đầu tiên.

Ông Thiệp cũng đề xuất thành lập tòa chuyên biệt về xử lý phá sản để yêu cầu tòa án tuyên bố phá sản đối với những trường hợp phù hợp.

Tương tự, TS. Nguyễn Ngọc Tú đề xuất chính sách giải thể, đóng mã số thuế tự động đối với doanh nghiệp không phát sinh giao dịch, không kê khai thuế và không hoạt động tại địa chỉ kinh doanh trong 3 năm. “Khi nào doanh nghiệp có giải trình thì sẽ mở lại mã số thuế”, ông Tú nói.

Theo ông, cũng cần xem xét không xử phạt hành chính, không thu lệ phí môn bài, không tính tiền chậm nộp, tiền lãi đối với doanh nghiệp không phát sinh nguồn thu trong 3 năm. “Khi chủ doanh nghiệp báo giải thể thì phải đóng mã số thuế ngay lập tức. Khi doanh nghiệp đã giải thể thì không phạt hành chính, không phải nộp tờ khai, không nộp thuế môn bài, không đóng tiền chậm nộp”, ông Tú đề xuất.

Trường hợp doanh nghiệp hoặc người đứng đầu còn nợ thuế, theo ông, cần xử lý theo quy định của pháp luật dân sự và các quy định liên quan, thay vì biến khoản nợ thành rào cản khiến doanh nghiệp không thể hoàn tất thủ tục giải thể.

Cùng với đó, cơ quan thuế cần thường xuyên đôn đốc, nhắc nhở doanh nghiệp. Với doanh nghiệp không hoạt động, không kê khai, không nộp thuế trong 3-6 tháng, có thể nghiên cứu cơ chế tạm thời treo mã số thuế.

“Với hệ thống điện tử hiện nay, cơ quan quản lý có điều kiện theo dõi tình trạng hoạt động của doanh nghiệp thuận lợi hơn trước. Vì vậy, thủ tục đóng mã số thuế và chấm dứt hoạt động cũng cần đơn giản, nhanh gọn tương tự thủ tục thành lập”, TS. Nguyễn Ngọc Tú nêu quan điểm.