Doanh nghiệp đối mặt rủi ro pháp lý khi ứng dụng AI

Ngày 6/11, tại Học viện Tư pháp diễn ra diễn đàn pháp lý doanh nghiệp Việt Nam 2026 với chủ đề “Doanh nghiệp trước rủi ro pháp lý và giải pháp quản trị an toàn cho lãnh đạo doanh nghiệp”.

Năm 2026, hàng loạt luật nền tảng như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Chuyển đổi số, Luật Dữ liệu và Luật An ninh mạng chính thức đi vào đời sống, đặt ra yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt hơn đối với doanh nghiệp.

Ông Phạm Ngọc Thạch, Phó Trưởng Ban Pháp chế VCCI nhận định, năm 2026 là thời điểm chấm dứt khoảng trống thể chế. Doanh nghiệp không thể tiếp tục viện dẫn lý do “chưa có luật” để trì hoãn tuân thủ.

Theo Luật Trí tuệ nhân tạo, khi ứng dụng AI vào hoạt động, doanh nghiệp được xác định là “bên triển khai” và phải chịu trách nhiệm đối với các sự cố phát sinh. Doanh nghiệp không thể viện dẫn lý do “lỗi thuật toán từ đối tác cung cấp nước ngoài” để né tránh trách nhiệm bồi thường dân sự.

Bên cạnh đó, việc thiếu cơ chế kiểm soát nội bộ có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với mức phạt lên tới 5% tổng doanh thu nếu vi phạm các quy định về dữ liệu xuyên biên giới.

Để quản trị rủi ro, ông Phạm Ngọc Thạch đề xuất bốn giải pháp: ban hành quy chế sử dụng AI và danh mục dữ liệu cấm đưa lên nền tảng công cộng; phân tầng kiểm soát, bảo đảm con người phê duyệt các quyết định quan trọng về nhân sự, tài chính, hợp đồng; thẩm định nhà cung cấp công nghệ, ký phụ lục bảo vệ dữ liệu; hoàn thiện hồ sơ đánh giá tác động dữ liệu và áp dụng tiêu chuẩn quốc tế ISO/IEC 42001.

Những biện pháp này giúp doanh nghiệp kiểm soát dữ liệu, hạn chế sự cố và chứng minh đã thực hiện nghĩa vụ cẩn trọng hợp lý khi phát sinh rủi ro.

Tiến sĩ Chu Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) cho biết, hơn 245.000 doanh nghiệp tại Việt Nam đang đẩy mạnh ứng dụng AI vào quản trị, kinh doanh. Bên cạnh hiệu quả về năng suất, công nghệ này cũng tiềm ẩn nguy cơ lộ lọt dữ liệu, xâm phạm sở hữu trí tuệ và lừa đảo bằng công nghệ giả lập Deepfake.

Bà Hoa khuyến nghị lãnh đạo doanh nghiệp gắn chiến lược AI với chiến lược phát triển chung; ban hành quy chế sử dụng AI; kiểm soát dòng chảy dữ liệu, rà soát hợp đồng; nâng cao năng lực pháp lý cho nhân sự và sử dụng công nghệ với tinh thần trách nhiệm cao nhất.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Ninh Bình, cảnh báo những sơ suất trong vận hành như hợp đồng thiếu điều khoản nghiệm thu, quyết định vượt thẩm quyền hay thanh toán thiếu chứng từ hợp lệ đều có thể dẫn đến tranh chấp lớn.

Một dự án đầu tư thường chịu sự điều chỉnh của nhiều luật về đầu tư, đất đai, xây dựng, thuế và môi trường. Vì vậy, chỉ chú trọng một loại giấy phép mà bỏ qua các thủ tục liên quan có thể đẩy doanh nghiệp vào rủi ro nghiêm trọng, dù đã đầu tư nguồn vốn lớn.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách lưu ý doanh nghiệp cần phân biệt vi phạm hành chính, tranh chấp dân sự và trách nhiệm hình sự. Việc chậm thanh toán hợp đồng, mất khả năng trả nợ, chậm nộp thuế hay đóng bảo hiểm không mặc nhiên cấu thành tội phạm. Trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào hành vi cụ thể, yếu tố lỗi và các dấu hiệu cấu thành theo luật định, không được hình sự hóa quan hệ kinh tế, dân sự thông thường.

Để phòng ngừa rủi ro, luật sư Nguyễn Hồng Bách cho rằng, doanh nghiệp cần kiểm soát sáu nhóm hồ sơ gồm: điều lệ, quy chế; hợp đồng bảo đảm; thuế, hóa đơn; lao động, bảo hiểm; đất đai, giấy phép; dữ liệu, sở hữu trí tuệ.

Trước khi ký hợp đồng, lãnh đạo cần đặt ra năm câu hỏi về thẩm quyền ký, năng lực đối tác, phương thức thanh toán và nghiệm thu, chứng từ thuế, khả năng thu hồi tài sản khi xảy ra tranh chấp.

Đồng thời, doanh nghiệp cần bố trí một đầu mối pháp lý chuyên trách để tiếp nhận, cảnh báo và phối hợp xử lý rủi ro phát sinh.