Đến tận nhà, vào tận rẫy gỡ vướng pháp luật cho đồng bào Lâm Đồng

Từ buôn Trum, xã Cư Jút đến thôn Măng Tố, xã Bắc Ruộng (Lâm Đồng), những trưởng buôn, người có uy tín đang kiên trì đưa chủ trương, chính sách và pháp luật đến gần đồng bào dân tộc thiểu số bằng cách riêng của mình: người đến tận nhà, vào tận rẫy để giải thích; người bắt đầu từ chuyện học hành của trẻ nhỏ, hôn nhân của con em; người dựa vào vốn hiểu biết phong tục và sự tín nhiệm của cộng đồng để hòa giải mâu thuẫn, vận động bà con cùng giữ gìn bình yên buôn làng.

Khi muốn dân hiểu luật, phải tìm đến nơi dân đang sống

Ở buôn Trum, xã Cư Jút, tỉnh Lâm Đồng, có những hộ dân thường xuyên đi làm rẫy xa, thời gian ở nhà không cố định, điện thoại không phải lúc nào cũng thuận tiện để liên lạc.

Với những trường hợp ấy, việc chuyển tải một thông tin mới hay giải thích một quy định cần thiết không thể chỉ trông chờ vào cuộc họp tại nhà sinh hoạt cộng đồng, bởi có khi người cần nghe lại vắng mặt đúng lúc cán bộ đến tuyên truyền.

Đó là một trong những trở ngại mà ông Đỗ Văn Chấm, Trưởng buôn Trum, gặp phải trong quá trình vận động người dân tham gia các công việc chung. Buôn Trum có 493 hộ với 2.463 nhân khẩu, phần lớn là đồng bào Ê Đê; để thông tin đến được với từng gia đình, người trưởng buôn không ít lần phải tìm đến tận nhà, thậm chí vào tận rẫy xa để gặp bà con, trò chuyện và giải thích những điều cần thiết.

“Có khi bà con ở trong rẫy xa, không có điện thoại thì mình phải đến tận nơi, nói cho bà con hiểu. Vì tinh thần trách nhiệm, tình cảm thương quý bà con nên mình càng cố gắng. Bà con hiểu pháp luật, hiểu việc chung của buôn thì mình cũng thấy vui”, ông Chấm chia sẻ.

Câu chuyện của ông Chấm cho thấy một thực tế tưởng như đơn giản nhưng lại quyết định hiệu quả của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở cơ sở: thông tin chỉ thực sự có ý nghĩa khi đến được với người cần biết, được giải thích theo cách họ có thể hiểu và giúp họ nhận ra mối liên hệ giữa quy định với cuộc sống của chính mình.

Ở địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, người làm công tác vận động không thể chỉ dựa vào những văn bản được soạn sẵn hay những buổi phổ biến theo kế hoạch. Họ cần hiểu điều kiện sinh sống, công việc, tập quán và những băn khoăn của người dân để lựa chọn cách tiếp cận phù hợp, bởi cùng một quy định nhưng mỗi gia đình có thể gặp những vướng mắc khác nhau khi áp dụng vào đời sống.

Với ông Chấm, sự gần gũi được hình thành qua quá trình gắn bó với cộng đồng, biết hoàn cảnh từng hộ và kiên trì giải thích khi người dân chưa hiểu. Những chuyến đến tận nhà, vào tận rẫy vì thế không chỉ là cách chuyển một thông tin từ chính quyền đến người dân, mà còn tạo cơ hội để người trưởng buôn lắng nghe những khó khăn, nắm bắt tâm tư và phản ánh những vấn đề phát sinh trong cộng đồng.

Từ sự vận động của trưởng buôn, người dân buôn Trum tích cực tham gia các phong trào tại địa phương, từ giữ gìn vệ sinh đường làng, ngõ xóm, bảo vệ môi trường đến chỉnh trang cảnh quan và xây dựng đời sống văn hóa. Những kết quả này cho thấy vai trò của người làm công tác cơ sở trong việc kết nối người dân với các hoạt động chung, dù để đánh giá riêng tác động của tuyên truyền pháp luật vẫn cần thêm những trường hợp cụ thể và số liệu xác minh.

Từ buôn Trum nhìn rộng ra các địa bàn khác của tỉnh Lâm Đồng, có thể thấy mỗi người làm công tác vận động lại có một cách tiếp cận riêng, nhưng điểm chung là không đứng ngoài đời sống cộng đồng để truyền đạt những điều cần thực hiện, mà chủ động đi vào những vấn đề người dân đang quan tâm.

Từ chuyện học hành, hôn nhân đến những quy định trong đời sống

Ở thôn Măng Tố, xã Bắc Ruộng, ông Lê Văn Đẻn, người dân tộc Cơ Ho, được cộng đồng tín nhiệm làm người có uy tín từ năm 2021. Ông tích cực vận động người dân chấp hành chủ trương, chính sách, quan tâm việc học của con em, hạn chế tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, đồng thời khuyến khích các gia đình phát triển kinh tế.

Những vấn đề ông Đẻn quan tâm đều gắn trực tiếp với tương lai của mỗi gia đình và sự phát triển của cộng đồng. Việc trẻ em được đến trường, thanh thiếu niên không kết hôn quá sớm hay các gia đình thay đổi những tập quán không còn phù hợp không thể chỉ được giải quyết bằng việc phổ biến một điều khoản pháp luật, mà cần quá trình vận động, giải thích và tạo sự đồng thuận từ chính những người có liên quan.

Với những nội dung như tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, điều quan trọng không chỉ là giúp người dân biết quy định cấm hoặc giới hạn pháp luật đặt ra, mà còn phải làm rõ những hệ lụy đối với sức khỏe, việc học tập, cơ hội nghề nghiệp và tương lai của con em. Khi câu chuyện được đặt trong mối quan hệ với chính gia đình mình, người nghe có cơ sở để cân nhắc và thay đổi nhận thức thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động.

Tương tự, vận động cha mẹ quan tâm việc học của con không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi đưa trẻ đến trường, mà cần giải thích vai trò của giáo dục đối với cơ hội việc làm, khả năng tự chủ và chất lượng cuộc sống về lâu dài. Đối với những gia đình còn khó khăn, việc vận động càng cần đi cùng lắng nghe, tìm hiểu nguyên nhân và kết nối với các chính sách hỗ trợ phù hợp, bởi một lời khuyên dù đúng cũng khó phát huy hiệu quả nếu không tính đến điều kiện thực tế của người được vận động.

Theo nguồn tin địa phương, tại thôn Măng Tố, tỷ lệ học sinh được huy động vào lớp 6 đạt 100%; các hủ tục và tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống từng bước được hạn chế. Đây là những chuyển biến đáng chú ý trong đời sống cộng đồng, song cần thận trọng khi quy toàn bộ kết quả cho một cá nhân, bởi sự thay đổi thường là kết quả của nhiều yếu tố, trong đó có vai trò của gia đình, nhà trường, chính quyền và các tổ chức tại địa phương.

Câu chuyện ở Măng Tố cũng gợi ra yêu cầu đối với người làm công tác phổ biến pháp luật: muốn vận động hiệu quả, trước hết phải xác định đúng vấn đề cần giải quyết. Với thanh thiếu niên, đó có thể là quyền được học tập, nguy cơ kết hôn sớm hoặc những hành vi có thể ảnh hưởng đến tương lai; với các gia đình, đó có thể là trách nhiệm chăm sóc, giáo dục con cái và chấp hành các quy định trong đời sống; còn với cộng đồng, đó là việc cùng nhau xây dựng môi trường sống an toàn, đoàn kết và tôn trọng pháp luật.

Khi các quy định được giải thích từ những vấn đề thiết thân ấy, người dân có cơ hội hiểu rõ hơn vì sao cần thực hiện, đồng thời biết tìm đến ai khi gặp vướng mắc. Đó là bước chuyển từ việc nghe phổ biến sang khả năng vận dụng, dù sự thay đổi về nhận thức và hành vi vẫn cần được theo dõi, đánh giá bằng những bằng chứng cụ thể.

Dựa vào uy tín cộng đồng để tháo gỡ mâu thuẫn từ cơ sở

Tại buôn Nui, xã Cư Jút, nghệ nhân Ưu tú Y Sim Êban là một trong những người có uy tín tham gia vận động đồng bào, phối hợp với lực lượng Công an tuyên truyền chính sách, pháp luật, cảnh giác trước những thông tin lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo để kích động, chia rẽ cộng đồng; đồng thời tham gia hòa giải mâu thuẫn tại cơ sở.

Điểm đáng chú ý ở những người như ông Y Sim Êban là vốn hiểu biết về phong tục, tập quán và quan hệ cộng đồng có thể giúp họ lựa chọn cách trao đổi phù hợp khi gặp những vấn đề nhạy cảm.

Trong một cộng đồng nơi các gia đình có mối quan hệ gắn bó, lời giải thích của người được tin cậy đôi khi mở ra cơ hội đối thoại, giúp các bên bình tĩnh nhìn nhận sự việc và tìm hướng giải quyết phù hợp.

Tuy nhiên, uy tín cá nhân không thể thay thế pháp luật, cũng không thay thế thẩm quyền của cơ quan chức năng. Khi tham gia hòa giải, người có uy tín cần giúp các bên hiểu vấn đề, tôn trọng quy định và tìm kiếm sự đồng thuận trong phạm vi pháp luật cho phép; những vụ việc có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng hoặc vượt quá khả năng hòa giải phải được chuyển đến cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Trong công tác tuyên truyền, vai trò của người có uy tín còn nằm ở khả năng nhận diện những thông tin có nguy cơ gây hiểu lầm, chia rẽ cộng đồng, từ đó phối hợp với lực lượng chức năng giải thích và hướng dẫn người dân kiểm chứng thông tin. Điều này ngày càng quan trọng khi thông tin trên mạng xã hội có thể lan truyền nhanh, trong khi không phải ai cũng đủ kỹ năng để xác định nguồn tin đáng tin cậy.

Nếu trưởng buôn Đỗ Văn Chấm nổi bật ở sự kiên trì tìm đến từng hộ, ông Lê Văn Đẻn gắn việc vận động với học hành và tương lai của con em, thì trường hợp nghệ nhân Y Sim Êban cho thấy một hướng tiếp cận khác: sử dụng sự am hiểu văn hóa và uy tín cộng đồng để hỗ trợ tuyên truyền, hòa giải và giữ gìn đoàn kết. Ba cách làm không tách rời nhau, mà có thể bổ trợ trong công tác đưa pháp luật đến gần người dân.

Điều cần thiết là những người làm công tác vận động phải được cung cấp thông tin chính xác, cập nhật kiến thức pháp luật và có đầu mối liên hệ với cơ quan chuyên môn. Không nên đặt toàn bộ trách nhiệm giải thích pháp luật lên vai trưởng buôn hay người có uy tín, bởi nhiều vấn đề đòi hỏi kiến thức chuyên ngành và sự hướng dẫn chính thức. Khi có sự phối hợp giữa người gần dân với cán bộ chuyên môn, thông tin đến cộng đồng sẽ vừa gần gũi vừa bảo đảm tính chính xác.

Gần dân trong thời đại số

Công nghệ số đang mở thêm cơ hội để người dân tra cứu quy định, tìm hiểu chính sách và tiếp cận thông tin chính thống mà không phải chờ đến các buổi tuyên truyền tập trung. Tại xã Cư Jút, mô hình “Bình dân học vụ số” được triển khai ở các thôn, buôn, bon, với sự tham gia hướng dẫn của đoàn viên, thanh niên về dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, định danh điện tử và ứng dụng VNeID.

Nhưng thực tế ở buôn Trum cũng cho thấy không phải người dân nào cũng có điện thoại hoặc thuận tiện liên lạc qua mạng. Với những hộ thường xuyên đi làm rẫy xa, người lớn tuổi chưa quen sử dụng thiết bị thông minh hay những trường hợp còn hạn chế kỹ năng số, việc phổ biến pháp luật trực tiếp vẫn giữ vai trò quan trọng.

Bởi vậy, công nghệ nên được xem là công cụ bổ trợ chứ không phải phương thức thay thế hoàn toàn việc tiếp xúc tại cơ sở. Người có uy tín, trưởng thôn, buôn, bon và đoàn viên thanh niên có thể hướng dẫn người dân truy cập nguồn thông tin chính thống, hỗ trợ tìm kiếm nội dung cần thiết, đồng thời giải thích những phần khó hiểu và chỉ dẫn nơi tiếp nhận câu hỏi khi vấn đề vượt quá khả năng của mình.

Cách kết hợp này cũng giúp hạn chế nguy cơ người dân tiếp nhận thông tin pháp luật sai lệch từ những nguồn không rõ ràng. Khi được hướng dẫn cách kiểm tra nguồn tin, tìm văn bản chính thức và liên hệ cơ quan có thẩm quyền, người dân không chỉ tiếp nhận một thông tin cụ thể mà còn từng bước hình thành kỹ năng tự tìm hiểu, tự bảo vệ mình trước những thông tin thiếu căn cứ.

Để đánh giá hiệu quả, địa phương cần quan tâm đến những thay đổi có thể kiểm chứng: người dân có chủ động hỏi về quy định pháp luật hay không, các buổi tuyên truyền có giúp giải quyết vướng mắc thực tế không, thanh thiếu niên có nhận diện tốt hơn những nguy cơ trên mạng hay không.

Những trường hợp cụ thể, số liệu về hoạt động tuyên truyền và phản hồi của người dân sẽ giúp làm rõ mức độ tác động, thay vì chỉ dựa vào số cuộc họp hoặc số người tham dự.

Từ buôn Trum đến thôn Măng Tố, từ buôn Nui đến những địa bàn khác của Lâm Đồng, câu chuyện đưa pháp luật đến gần người dân cho thấy vai trò quan trọng của những người gắn bó với cộng đồng.

Họ không thay thế cơ quan thực thi pháp luật, nhưng có thể giúp thu hẹp khoảng cách giữa quy định và đời sống, giữa thông tin được ban hành và khả năng người dân hiểu, vận dụng trong thực tế.

Điều làm nên giá trị của công tác vận động không chỉ là việc người dân đã nghe bao nhiêu buổi tuyên truyền, mà còn là khả năng họ hiểu rõ hơn quyền và nghĩa vụ của mình, biết tìm đến đâu khi gặp vướng mắc và chủ động cùng cộng đồng giải quyết những vấn đề chung.

Muốn đạt được điều đó, người làm công tác cơ sở phải kiên trì đi đến nơi người dân sinh sống, lắng nghe những điều họ chưa hiểu, giải thích bằng cách gần gũi nhưng chính xác, đồng thời kết nối với cơ quan chuyên môn để bảo đảm mọi hướng dẫn đều đúng quy định.