Vì sao dông lốc, mưa đá dồn dập trút xuống loạt địa phương trên cả nước?

Mưa đá, dông lốc cuốn bay nhiều nhà xưởng ở Thái Nguyên, ngày 2/5

Những ngày đầu tháng 5, hàng loạt địa phương trên cả nước xuất hiện mưa đá, dông lốc. Có nơi ghi nhận hạt mưa đá kích thước lớn, có hạt đá cỡ quả trứng gà hoặc bóng tennis, mật độ rơi dày, kèm theo gió giật mạnh, gây thiệt hại về nhà cửa, hoa màu, hạ tầng.

Ông Nguyễn Văn Hưởng - Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia cho hay, mưa dông, lốc sét xuất hiện trong thời gian giao mùa (tháng 4-5 và tháng 9-10) ở miền Bắc không phải bất thường. Tuy nhiên, với giai đoạn đầu tháng 5/2026, mưa đá xuất hiện tập trung nhiều trên cả miền núi, trung du và đồng bằng lại là một điều hiếm gặp.

Theo ông Hưởng, những ngày qua, các khu vực này liên tục duy trì trạng thái nóng ẩm, có nắng ban ngày, làm tích lũy năng lượng đối lưu trong khí quyển. Trên cao tồn tại rãnh thấp trong đới gió Tây mạnh ở độ cao khoảng 5.000m. Cùng thời điểm đó, ở phía Bắc có bộ phận không khí lạnh yếu dịch chuyển xuống phía Nam, nén rãnh áp thấp đi qua Bắc Bộ.

"Vào buổi chiều, nhiệt độ tăng cao, khối không khí nóng ẩm bị đẩy bốc lên mạnh, hình thành các đám mây dông phát triển rất nhanh theo chiều thẳng đứng. Chính trong môi trường có độ bất ổn định lớn này, dòng khí đi lên rất mạnh để giữ các khối băng trong các đám mây dông lâu hơn và khiến chúng ngày càng lớn trước khi rơi xuống. Các hạt đá này nếu tan hết thành nước trước khi tới mặt đất sẽ tạo thành các trận mưa bình thường, nếu không kịp tan hết thì sẽ tạo thành các trận mưa đá", ông Hưởng thông tin.

Cùng bàn về vấn đề này, TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển cho hay, với các trận dông lốc, mưa đá vừa qua, có thể thấy rõ vai trò của nền nhiệt cao và sự tích tụ năng lượng trong khí quyển.

Trước khi không khí lạnh tràn về, nhiều khu vực ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ đã trải qua nắng nóng, có nơi nhiệt độ lên khoảng 35-37°C, không khí tầng thấp nóng ẩm, nhẹ và giàu năng lượng. Khi không khí lạnh cuối mùa ảnh hưởng xuống, sự tương tác giữa hai khối khí có bản chất trái ngược nhau đã kích hoạt đối lưu mạnh, tạo ra các ổ mây dông phát triển sâu, có khả năng sinh mưa đá, gió giật, sét và mưa lớn cục bộ.

"Đây là lý do nhiều trận dông xuất hiện rất nhanh, cục bộ, nhưng cường độ lại mạnh, gây cảm giác đột ngột và khó lường đối với người dân.

Hiện tượng không bất thường về mùa, nhưng đáng chú ý về mức độ cực đoan. Đây không chỉ là các cơn dông chuyển mùa thông thường, mà là các ổ dông có cường độ mạnh, phát triển nhanh và có khả năng gây thiệt hại cao", TS Trương Bá Kiên nói.

Cũng theo TS Kiên, khi hạt đá có kích thước lớn và rơi dày cho thấy các ổ mây dông đã phát triển rất mạnh, đối lưu sâu, dòng thăng trong mây đủ khỏe để giữ các hạt băng tồn tại lâu trong vùng nhiệt độ dưới 0°C, bị cuốn lên xuống nhiều lần, tích tụ thêm các lớp băng trước khi rơi xuống mặt đất.

Trong một nền khí hậu bình thường, dông chuyển mùa vốn đã có thể gây thời tiết nguy hiểm, nhưng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, khi nền nhiệt cao hơn, độ ẩm lớn hơn và các khối khí tương tác mạnh hơn, các ổ dông có thể phát triển nhanh hơn, sâu hơn và gây tác động lớn hơn.

"Biến đổi khí hậu không trực tiếp tạo ra từng trận mưa đá hay từng cơn dông lốc cụ thể. Tuy nhiên, theo cách tiếp cận của IPCC AR6, biến đổi khí hậu đang làm thay đổi nền khí hậu chung, khiến nhiều điều kiện thuận lợi cho thời tiết cực đoan trở nên rõ rệt hơn. Các hiện tượng cực đoan có xu hướng gia tăng về tần suất, cường độ và mức độ tác động trong nhiều khu vực", TS Trương Bá Kiên nhận định.

Nhận định thời tiết trong thời gian tới, ông Nguyễn Văn Hưởng thông tin, khoảng mùng 8-9/5 (thứ Sáu - Bảy tuần này) có thêm một đợt không khí lạnh mới tác động, nên khoảng cuối tuần này miền Bắc sẽ tiếp tục có mưa dông và lại phải đối mặt với nguy cơ tố, lốc, mưa đá và gió giật mạnh.

Khoảng 5-7/5, phía Nam cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ cũng khả năng xuất hiện mưa rào và dông diện rộng. Thời gian mưa tập trung từ chiều đến tối. Trong mưa dông, người dân cũng cần cảnh giác với lốc sét, mưa đá và gió giật mạnh.

Dự báo xa hơn, ông Hưởng cho biết, khả năng rất cao xuất hiện El Nino (80–90%) từ giữa năm 2026, có thể đạt cường độ rất mạnh vào cuối năm (20-25%) và kéo dài sang năm 2027.

Trong năm nay, nắng nóng được dự báo nhiều và gay gắt hơn so với trung bình, mưa và bão thì ít hơn nhưng hiện tượng dông, lốc, mưa đá trong giai đoạn chuyển mùa và hiện tượng mưa lớn cục bộ cũng có thể xuất hiện nhiều. Mưa lớn cục bộ, cường độ lớn trong thời gian ngắn có thể gây lũ quét, sạt lở đất và ngập úng đô thị, đặc biệt tại khu vực miền núi và địa hình dốc.

Thông tin từ Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai, báo cáo nhanh của các tỉnh, thành phố Tuyên Quang, Cao Bằng, Lai Châu, Lào Cai, Thái Nguyên, Điện Biên, Phú Thọ, Hà Nội, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Đồng Nai, từ chiều tối 2/5 đến sáng 4/5, mưa đá, dông, lốc, sét đã khiến 12 người bị thương (Tuyên Quang 7 người, Thái Nguyên 5 người).

Thời tiết cực đoan cũng khiến 3.110 nhà bị hư hỏng, tốc mái; 15.722 ha lúa, hoa màu bị ảnh hưởng, thiệt hại; 25 trường học bị tốc mái.