Số hóa đời sống tâm linh: Ranh giới giữa trải nghiệm, niềm tin và thương mại hóa

Chỉ với một chiếc điện thoại hoặc máy tính, người dùng có thể bước vào không gian chùa được thiết kế bằng đồ họa 3D, tạo nhân vật, dâng hoa, thắp đèn, lễ Phật hoặc tham gia các hoạt động mô phỏng nghi thức tâm linh.

Cách tiếp cận này đặc biệt thu hút người trẻ vốn quen với việc học tập, giao tiếp và khám phá thế giới thông qua các nền tảng công nghệ. Tuy nhiên, khi những nghi thức vốn gắn với sự thành kính được chuyển thành thao tác trên màn hình, một vấn đề đặt ra là người tham gia đang thực sự tìm hiểu Phật pháp hay chỉ trải nghiệm một sản phẩm công nghệ mang màu sắc tôn giáo?

Đây không đơn thuần là câu chuyện công nghệ có thể làm được những gì, mà còn liên quan đến cách con người nhận thức, thực hành niềm tin và trách nhiệm của những đơn vị đưa đời sống tâm linh lên môi trường số.

Khi nghi thức tâm linh lên màn hình

Theo bà Hoàng Thị Thanh Hằng, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Khoa học Công nghệ và Giáo dục, việc đưa các hoạt động văn hóa, tâm linh lên môi trường số là biểu hiện tự nhiên của quá trình chuyển đổi số trong đời sống xã hội. Công nghệ có thể mở rộng khả năng tiếp cận, giúp người dùng tìm hiểu những giá trị văn hóa, lịch sử và triết lý tôn giáo theo cách trực quan, sinh động hơn.

Một sản phẩm công nghệ tốt trong lĩnh vực này phải giúp con người hiểu sâu hơn, sống tích cực và có trách nhiệm hơn, chứ không chỉ giữ họ ở lại nền tảng lâu hơn.

Bà Hoàng Thị Thanh Hằng, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Khoa học Công nghệ và Giáo dục

Đặc biệt, các nền tảng mô phỏng không gian chùa chiền bằng công nghệ 3D có thể tạo điều kiện để người trẻ khám phá kiến trúc, biểu tượng, lịch sử của các ngôi chùa mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý. Nếu được xây dựng bài bản, đây còn là công cụ hỗ trợ số hóa, lưu trữ và giới thiệu di sản văn hóa Phật giáo.

Tuy nhiên, theo bà Hằng, không nên đồng nhất sự thu hút của công nghệ với mức độ quan tâm thực chất đến đời sống tâm linh. Một người truy cập chùa ảo, thực hiện thao tác dâng hoa hay thắp đèn trực tuyến chưa chắc đã hiểu sâu hơn về giáo lý, càng không thể mặc nhiên xem đó là biểu hiện của quá trình tu tập.

Để nhìn nhận đúng bản chất, cần phân biệt ba hoạt động là số hóa tri thức tôn giáo, số hóa trải nghiệm văn hóa và mô phỏng hành vi thực hành nghi lễ. Trong đó, việc số hóa kinh sách, tư liệu, bài giảng, lịch sử và kiến trúc chùa có giá trị rõ ràng về giáo dục, bảo tồn. Trải nghiệm không gian văn hóa bằng công nghệ cũng có thể giúp người dùng tiếp cận kiến thức theo cách mới.

Vấn đề cần thận trọng nằm ở việc mô phỏng nghi thức thành những thao tác tương tác, nhất là khi nền tảng thiết kế các hoạt động này theo hướng tích điểm, xếp hạng hoặc khuyến khích người dùng thực hiện liên tục để nhận phần thưởng.

“Mô phỏng được hành động chưa có nghĩa là chuyển tải được giá trị của hành động. Một cú chắp tay trên màn hình tạo ra hình ảnh một nhân vật đang lễ Phật, nhưng không thể coi là tương đương một quá trình thực hành tâm linh ngoài đời”, bà Hằng phân tích.

Theo bà, yếu tố trò chơi hóa (gamification) không hoàn toàn tiêu cực nếu được sử dụng trong giáo dục, giúp người dùng ghi nhớ kiến thức hoặc tăng khả năng tương tác. Tuy nhiên, cách làm này cần có giới hạn, không nên biến niềm tin thành điểm số, lòng thành kính thành cuộc đua tương tác hay khiến người tham gia hiểu rằng một thao tác trên ứng dụng có thể thay thế việc tu học, rèn luyện đạo đức.

Quan điểm này cũng được chị Phạm Thị Hạnh Dung, một phật tử tại phường Phú Thọ Hòa, TP.HCM, chia sẻ từ trải nghiệm tu học cá nhân. Là phật tử 23 năm, chị Dung cho rằng nếu được thực hiện đúng đắn, đây có thể là cách giới thiệu văn hóa Phật giáo đến những người chưa có điều kiện trực tiếp đến chùa.

Tuy nhiên, chị lo ngại khi hoạt động tâm linh bị biến thành một hình thức giải trí, nơi người dùng chỉ tập trung vào việc tương tác, tích điểm hoặc hoàn thành các thao tác được thiết kế sẵn.

Theo chị Dung, đi chùa không đơn thuần là thực hiện một nghi thức mà còn là dịp để mỗi người nhìn lại suy nghĩ, lời nói và hành động của mình, từ đó điều chỉnh cách sống. Lễ Phật không phải để cầu xin tài lộc hay mong thay đổi số phận, mà trước hết là thể hiện sự tôn kính, biết ơn và học theo những giá trị giác ngộ, từ bi, trí tuệ.

“Công nghệ có thể mô phỏng hình thức nhưng không thể thay thế sự chuyển hóa trong tâm thức con người. Một người có thể thắp hàng nghìn ngọn đèn trên mạng nhưng nếu trong tâm vẫn đầy sân hận, ích kỷ và thiếu lòng từ bi thì ánh sáng quan trọng nhất vẫn chưa được thắp lên”, chị Dung nói.

Chị cho rằng các nền tảng trực tuyến có thể hỗ trợ người dùng nghe giảng, tìm hiểu kinh sách hoặc thực hành một số nội dung hướng dẫn. Dù vậy, trải nghiệm tại chùa vẫn có những giá trị riêng, từ việc gặp gỡ chư tăng, nghe giảng, tụng kinh, thiền định đến tham gia các hoạt động cộng đồng. Quan trọng hơn, việc tu tập không chỉ diễn ra trong không gian tự viện mà còn thể hiện qua cách mỗi người ứng xử với gia đình, hàng xóm và những người xung quanh.

Vì vậy, người tham gia cần tránh nhầm lẫn giữa thao tác dâng hoa, thắp đèn hay lễ Phật trên ứng dụng với việc hoàn thành một thời khóa tu tập hoặc tích lũy công đức. Giá trị của người phật tử không nằm ở số lần lạy hay số ngọn đèn đã thắp, mà ở sự thay đổi trong nhận thức và hành động.

Giữ chuẩn mực trong không gian số

Thượng tọa Thích Minh Nhẫn, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Thông tin truyền thông Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, cho biết Giáo hội xác định đổi mới là động lực phát triển, trong đó ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số là một trong những hướng đi quan trọng. Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa thay đổi những giá trị cốt lõi của Phật giáo, kinh điển hay giới luật, mà tập trung vào phương thức quản lý, điều hành và truyền thông.

Theo Thượng tọa, việc chuyển từ phương thức quản lý thủ công sang quản trị dựa trên dữ liệu giúp hoạt động của Giáo hội được kết nối, thống nhất và hiệu quả hơn. Hiện toàn Giáo hội có gần 60.000 tăng ni. Phối hợp với Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Giáo hội đang xây dựng cơ sở dữ liệu tôn giáo và đã cơ bản số hóa thông tin của hơn 40.000 tăng ni.

Song song với việc số hóa công tác quản trị, Giáo hội cũng chú trọng xây dựng các kênh truyền thông chính thống để cung cấp thông tin, hướng dẫn tăng ni, Phật tử và cộng đồng tiếp cận Phật pháp trên môi trường mạng.

Thượng tọa cho biết Giáo hội đang xây dựng mạng xã hội Phật giáo, qua đó tạo nguồn thông tin chính thống, góp phần hạn chế tình trạng thông tin sai lệch hoặc nội dung không phù hợp lan truyền trên không gian mạng.

Đây cũng là cách thực hiện quan điểm truyền thông Phật giáo cần “trồng hoa thơm để lấn át cỏ dại”, như lời chỉ đạo của Đức Trưởng lão Hòa thượng Thích Thiện Nhơn, Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh, Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Nhân dịp Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ X, mạng xã hội Phật giáo Butta ra mắt phiên bản mới, được nâng cấp về công nghệ, nội dung, quản trị và phương thức vận hành. Nền tảng này có các tiện ích như “Thiền đường số”, “Không gian lễ Phật”, “Thư viện Phật pháp”, hướng đến hỗ trợ người dùng học tập, tìm hiểu và thực hành Phật pháp trực tuyến, đồng thời kết nối tăng ni, phật tử trong các hoạt động Phật sự, thiện nguyện cộng đồng.

Tuy nhiên, theo Thượng tọa Thích Minh Nhẫn, những hoạt động như lễ Phật hay thiền định trên mạng không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm trực tiếp tại các cơ sở tự viện. Đây chỉ nên được xem là phương tiện hỗ trợ, giúp người dùng tiếp cận kiến thức, lắng nghe và thực tập theo hướng dẫn phù hợp.

Thượng tọa cũng lưu ý, bên cạnh những người có mục đích tích cực, vẫn có trường hợp lợi dụng hoạt động tâm linh trực tuyến hoặc tham gia truyền thông Phật giáo khi chưa hiểu đầy đủ giáo lý, dẫn đến cách truyền tải thiếu chính xác. Vì vậy, việc hướng dẫn tăng ni tham gia mạng xã hội, quản lý hoạt động truyền thông và xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh là yêu cầu cần thiết.

Bà Hoàng Thị Thanh Hằng cho rằng để hoạt động tâm linh trên không gian số phát triển đúng hướng, cần có những nguyên tắc rõ ràng ngay từ khâu thiết kế và vận hành nền tảng.

Trước hết là chuẩn mực về nội dung và chuyên môn. Các thông tin liên quan đến giáo lý, nghi thức, biểu tượng và lịch sử Phật giáo cần có sự tham vấn của người am hiểu chuyên môn và đại diện tổ chức tôn giáo. Đồng thời, nền tảng phải phân định rõ đâu là nội dung giáo dục, tư liệu văn hóa, trải nghiệm mô phỏng và đâu là hoạt động tôn giáo chính thức, tránh khiến người dùng hiểu nhầm.

Tiếp đó là tính minh bạch về chủ thể và mô hình hoạt động. Người dùng cần biết đơn vị nào phát triển, vận hành nền tảng, ai chịu trách nhiệm về nội dung và đây có phải kênh chính thức của tổ chức tôn giáo hay không. Nếu có thu phí dịch vụ, tiếp nhận quyên góp hoặc tổ chức hoạt động kinh doanh, các khoản thu, mục đích sử dụng và cơ chế quản lý tiền cần được công khai.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa việc thu phí để duy trì một dịch vụ công nghệ với hành vi thương mại hóa niềm tin. Một nền tảng thu phí sử dụng dịch vụ không đồng nghĩa với việc lợi dụng tín ngưỡng. Ranh giới đáng lo ngại xuất hiện khi đơn vị vận hành gắn khoản đóng góp với những lời hứa hẹn về công đức, tài lộc, cầu an, giải hạn hoặc lợi ích tâm linh mà người dùng không có cơ sở kiểm chứng.

Theo bà, quản lý hoạt động tâm linh trên không gian số không đồng nghĩa với việc ngăn cản đổi mới công nghệ. Điều quan trọng là trách nhiệm xã hội phải được đặt ra ngay từ khâu thiết kế, với sự phối hợp giữa tổ chức tôn giáo, doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý và cộng đồng.