Hợp tác Việt - Nhật: Doanh nghiệp tiến vào chuỗi giá trị, cộng đồng làm cầu nối

Theo Tiến sĩ Nguyễn Hồng Sơn, Chủ tịch Liên hiệp Hội người Việt Nam tại Nhật Bản, những kết quả đáng chú ý từ chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam từ ngày 8 - 11/11 nằm ở khả năng chuyển hóa các thỏa thuận hợp tác thành giá trị cụ thể cho doanh nghiệp và người dân.

Đặc biệt, cộng đồng trí thức, chuyên gia, doanh nhân người Việt tại Nhật Bản cần được nhìn nhận như một nguồn lực có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình kết nối thị trường, chuyển giao tri thức, phát triển công nghệ và đào tạo nhân lực.

Chuyển từ kết nối đầu tư sang cùng tạo ra giá trị

Một trong những điểm đáng chú ý trong chuyến thăm Nhật Bản lần này của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là hai bên ký kết 11 văn kiện hợp tác cùng hàng chục thỏa thuận giữa các doanh nghiệp, tập trung vào những lĩnh vực như năng lượng, trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực.

Đánh giá về kết quả này, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Sơn cho rằng điều đáng quan tâm không chỉ là số lượng văn kiện được ký kết, mà còn nằm ở sự chuyển dịch trong cách tiếp cận hợp tác. Thay vì chủ yếu tập trung vào đầu tư, thương mại hay chuyển giao công nghệ như trước đây, doanh nghiệp hai nước cần hướng tới việc cùng nghiên cứu, phát triển sản phẩm và thương mại hóa những thành quả khoa học.

Theo ông, khi quy mô hợp tác kinh tế Việt Nam - Nhật Bản đạt mức đáng kể với kim ngạch thương mại hai chiều gần 50 tỷ USD trong 10 tháng đầu năm 2026 và khoảng 5.800 dự án đầu tư trực tiếp của Nhật Bản tại Việt Nam, vấn đề đặt ra không chỉ là tiếp tục mở rộng quy mô mà còn phải nâng cao chất lượng liên kết giữa hai nền kinh tế.

Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, nguồn vốn, quản trị và khả năng tiếp cận các thị trường quốc tế. Trong khi đó, Việt Nam có lợi thế về vị trí địa kinh tế, nguồn nhân lực và năng lực sản xuất đang phát triển. Đây là những điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp hai nước hình thành các chuỗi liên kết có tính bổ trợ cao hơn.

Tuy nhiên, TS Sơn lưu ý hợp tác kinh tế sâu rộng không nên chỉ được hiểu là doanh nghiệp Nhật Bản tiếp tục mở rộng đầu tư tại Việt Nam. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp Việt Nam phải từng bước tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi sản xuất từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất linh kiện đến phát triển công nghệ và xây dựng thương hiệu.

“Hai nước có thể tăng cường hợp tác trong những lĩnh vực mang tính chiến lược như bán dẫn, năng lượng, chuyển đổi số và đa dạng hóa chuỗi cung ứng”, ông Sơn cho hay.

Từ góc nhìn đó, các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, năng lượng và chuyển đổi xanh được xem là những không gian hợp tác có nhiều tiềm năng. Đặc biệt, công nghệ bán dẫn và AI có thể tạo ra tác động lan tỏa đến nhiều ngành sản xuất, y tế, nông nghiệp, quản trị và dịch vụ.

Để doanh nghiệp Việt Nam thực sự tham gia vào những lĩnh vực này, cần có sự chuẩn bị đồng bộ về nhân lực, môi trường nghiên cứu và năng lực tiếp nhận công nghệ. Việc thu hút được dự án đầu tư công nghệ cao mới chỉ là bước khởi đầu và quan trọng hơn, các dự án phải góp phần hình thành đội ngũ kỹ sư, chuyên gia, năng lực nghiên cứu cũng như những doanh nghiệp công nghệ Việt Nam đủ sức tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Bên cạnh đó, TS Sơn đặc biệt quan tâm đến hoạt động hợp tác phát triển Trường Đại học Việt Nhật theo hướng đào tạo nhân tài quốc tế, có chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn trong các lĩnh vực khoa học tiên tiến, đổi mới sáng tạo, trong đó có bán dẫn. Theo ông, giá trị của dự án đầu tư có thể đánh giá qua hiệu quả kinh tế trong giai đoạn nhất định, nhưng giá trị của việc đào tạo được đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học chất lượng cao sẽ tiếp tục được phát huy qua nhiều thế hệ.

“Nhật Bản có nền tảng công nghệ, năng lực nghiên cứu và kinh nghiệm quản lý công nghiệp rất đáng học hỏi. Trong khi đó, Việt Nam có lực lượng lao động trẻ, khả năng thích ứng nhanh và đang hình thành một thế hệ kỹ sư, chuyên gia công nghệ có năng lực. Nếu kết nối tốt những thế mạnh này, hai nước hoàn toàn có thể xây dựng các chương trình nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực chất lượng cao và phát triển những sản phẩm công nghệ có giá trị thực tiễn”, ông Sơn nhấn mạnh.

Khi hợp tác Việt - Nhật giúp Việt Nam hình thành được đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học chất lượng cao thì giá trị ấy sẽ còn kéo dài qua nhiều thế hệ

TS Nguyễn Hồng Sơn, Chủ tịch Liên hiệp Hội người Việt Nam tại Nhật Bản

Cầu nối đưa hợp tác vào thực tiễn

Nguồn lực quan trọng khác được ông Sơn nhấn mạnh là cộng đồng gần 700.000 người Việt Nam đang sinh sống, học tập và làm việc tại Nhật Bản. Theo ông, đây không đơn thuần là một cộng đồng người nước ngoài đông đảo, mà còn là mạng lưới có khả năng kết nối tri thức, công nghệ, thị trường và kinh nghiệm quản trị giữa hai quốc gia.

Đáng chú ý, cơ cấu cộng đồng người Việt tại Nhật Bản ngày càng đa dạng. Bên cạnh lao động, thực tập sinh và du học sinh, ngày càng có nhiều kỹ sư, nhà khoa học, chuyên gia và doanh nhân tham gia vào những lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế Nhật Bản.

Theo TS Sơn, đây là lực lượng có lợi thế đặc biệt khi am hiểu cả môi trường kinh doanh, phương thức quản lý và văn hóa làm việc của hai nước. Nếu được tổ chức và kết nối hiệu quả, họ có thể trở thành đầu mối hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận đối tác Nhật Bản, đồng thời giúp doanh nghiệp Nhật Bản tìm hiểu thị trường, nguồn nhân lực và cơ hội đầu tư tại Việt Nam.

“Bên cạnh lực lượng lao động, thực tập sinh và du học sinh, chúng ta có một đội ngũ đông đảo các kỹ sư, nhà khoa học, chuyên gia, doanh nhân đang làm việc trong những lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế Nhật Bản. Chúng ta không chỉ đóng góp cho nước sở tại mà còn có khả năng kết nối tri thức, công nghệ, thị trường và kinh nghiệm quản trị với Việt Nam, đặc biệt là ở cấp độ địa phương”, ông Sơn cho hay.

Với tư cách Chủ tịch Liên hiệp Hội người Việt Nam tại Nhật Bản, TS Sơn thông tin thêm sau chuyến thăm, Liên hiệp Hội xác định nhiệm vụ trọng tâm là củng cố mạng lưới hội đoàn, kết nối đội ngũ trí thức, nhà khoa học, chuyên gia và doanh nhân người Việt tại Nhật Bản. Trên cơ sở đó, thúc đẩy hợp tác giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và địa phương hai nước, nhất là trong đào tạo nhân lực chất lượng cao, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Ngoài ra, ông Sơn cho rằng để thực hiện hiệu quả Nghị quyết 23 về công tác người Việt Nam ở nước ngoài trong giai đoạn mới, chúng ta cần thay đổi cách nhìn nhận về khả năng đóng góp của người Việt Nam ở nước ngoài.

Không nhất thiết phải trở về Việt Nam sinh sống và làm việc mới có thể đóng góp cho quê hương. Một chuyên gia đang làm việc tại Nhật Bản vẫn có thể tham gia nghiên cứu, đào tạo, tư vấn hoặc kết nối công nghệ cho Việt Nam ngay từ nơi mình đang sinh sống.

“Điều quan trọng là phải xây dựng được những cơ chế kết nối thường xuyên, có địa chỉ tiếp nhận, có nhu cầu hợp tác cụ thể và có khả năng triển khai trong thực tế”, ông Sơn nói.

Đồng thời, Liên hiệp Hội sẽ tiếp tục quan tâm đến đời sống, quyền lợi hợp pháp của người Việt Nam tại Nhật Bản, hỗ trợ thế hệ trẻ giữ gìn tiếng Việt, bản sắc văn hóa và tăng cường gắn kết với quê hương. Đây là những yếu tố quan trọng giúp cộng đồng duy trì sự gắn bó lâu dài, đồng thời phát huy vai trò kết nối giữa hai xã hội.

Giao lưu địa phương, văn hóa và giáo dục

Bên cạnh hợp tác kinh tế và kết nối chuyên gia, TS Sơn cho rằng cần chú trọng hơn nữa vai trò của địa phương, tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc tạo dựng những mối liên kết bền vững giữa Việt Nam và Nhật Bản. Một trong những hoạt động đáng chú ý trong khuôn khổ chuyến thăm là Triển lãm điêu khắc nhỏ Việt Nam - Nhật Bản với chủ đề “Đối thoại”, được tổ chức với sự khởi xướng của Phu nhân Ngô Phương Ly.

Theo ông Sơn, triển lãm không chỉ mang ý nghĩa giao lưu nghệ thuật mà còn cho thấy khả năng phối hợp giữa các tổ chức, nghệ sĩ và chính quyền địa phương hai nước. Đặc biệt, sự hỗ trợ tích cực của chính quyền tỉnh Kanagawa trong công tác chuẩn bị và tổ chức là minh chứng cho thấy ngoại giao nhân dân không chỉ là hoạt động của hội đoàn hay tổ chức xã hội, mà hoàn toàn có thể nhận được sự tham gia và hỗ trợ thiết thực từ chính quyền sở tại.

Từ thực tế nhiều năm sinh sống và làm công tác cộng đồng tại Nhật Bản, TS Sơn nhận thấy giao lưu văn hóa, giáo dục, thanh niên và du lịch có sức lan tỏa rất lớn. Ông đặc biệt kỳ vọng vào thế hệ trẻ, nhất là những thanh niên có khả năng sử dụng cả tiếng Việt và tiếng Nhật, am hiểu hai nền văn hóa. Nếu được tạo thêm cơ hội giao lưu, học tập và hợp tác, họ sẽ là lực lượng quan trọng tiếp nối và phát triển quan hệ giữa hai quốc gia.

“Đây cũng là một minh chứng sinh động cho việc quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Nhật Bản đang được triển khai ngày càng sâu rộng ở cấp địa phương. Những sáng kiến văn hóa như vậy không chỉ tạo cơ hội để nghệ sĩ hai nước gặp gỡ, trao đổi, mà còn mở ra những mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa các tổ chức, cộng đồng và chính quyền địa phương”, TS nói.

Nhìn về giai đoạn đến năm 2030, TS Sơn kỳ vọng hợp tác Việt Nam - Nhật Bản sẽ ghi nhận thêm nhiều dự án đầu tư công nghệ cao, doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng Nhật Bản cùng những chương trình đào tạo chung và mạng lưới chuyên gia, kỹ sư, nhà khoa học được hình thành.

“Về kinh tế, tôi mong muốn hai nước không chỉ hướng tới mục tiêu nâng kim ngạch thương mại song phương lên 80 tỷ USD vào năm 2030, mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng hợp tác. Trong lĩnh vực giáo dục và nhân lực, tôi cũng kỳ vọng đến năm 2030 sẽ hình thành thêm nhiều chương trình đào tạo chung, những mạng lưới kết nối chuyên gia, kỹ sư và nhà khoa học”, ông Sơn nhấn mạnh.