Hé lộ mắt xích bí mật giúp UAV Nga vượt nhiễu, đánh sâu vào Ukraine

Công nghệ liên lạc dạng lưới trên chiến trường Ukraine đang làm gia tăng đáng kể khả năng tác chiến của những phương tiện bay này. Nhờ khả năng duy trì liên lạc ở khoảng cách xa, chúng có thể thực hiện nhiệm vụ trinh sát với hình ảnh độ phân giải cao và tiến hành các cuộc tấn công chính xác dưới sự điều khiển từ xa, mở rộng phạm vi hoạt động so với các phương thức liên lạc thông thường.

Mạng lưới dạng lưới (mesh network) là gì?

Mạng lưới dạng lưới (mesh network) là hệ thống truyền thông phi tập trung, trong đó các nút mạng (node) có thể kết nối với nhiều nút khác và linh hoạt chuyển tiếp dữ liệu qua mạng lưới, thay vì phụ thuộc vào một đường truyền cố định duy nhất.

Trong các ứng dụng liên quan đến thiết bị bay không người lái (UAV), các nút mạng có thể là thiết bị vô tuyến gắn trên UAV, phương tiện cơ giới, trạm mặt đất hoặc những nền tảng khác. Mỗi nút có thể vừa tiếp nhận, vừa chuyển tiếp dữ liệu đến các nút khác trong mạng.

Trong hoạt động quân sự của Nga, mạng lưới này có thể bắt đầu từ các trạm chuyển tiếp mặt đất - không trung đặt gần tiền tuyến hoặc dọc biên giới với Nga và Belarus. Từ đó, các UAV được trang bị thiết bị liên lạc tương thích chuyển tiếp tín hiệu cho nhau, giúp mở rộng phạm vi kết nối và đưa tín hiệu đi sâu hơn vào lãnh thổ Ukraine.

Ông Michael Bohnert, nhà nghiên cứu quốc phòng tại RAND, ví cơ chế này như việc nhiều người chuyền xô nước cho nhau để dập lửa. Tuy nhiên, với mạng lưới dạng lưới, dữ liệu không chỉ được truyền theo một hàng duy nhất mà có thể di chuyển qua nhiều tuyến song song, tương tự các đường đi trên bàn cờ.

Thay vì truyền tín hiệu trực tiếp giữa người điều khiển và UAV, hệ thống cho phép dữ liệu đi qua nhiều thiết bị vô tuyến trung gian. Mỗi lần tín hiệu được chuyển từ một nút mạng sang nút tiếp theo được gọi là một “bước nhảy”. Nhờ nhiều bước nhảy liên tiếp, tín hiệu có thể vượt xa phạm vi liên lạc trực tiếp của một thiết bị vô tuyến đơn lẻ.

Ông Mark Hay, Giám đốc điều hành công ty quốc phòng Melrose Networks cho rằng, về nguyên lý, các modem dạng lưới (mesh modem) có thể xác định nút mạng tiếp theo cần chuyển dữ liệu đến. Quá trình này tiếp diễn qua các nút trung gian cho đến khi thông tin đến được người điều khiển hoặc thiết bị đích.

“Người điều khiển có thể liên lạc với thiết bị bay và ngược lại. Thông qua một hoặc nhiều chặng trung gian, các thiết bị này đóng vai trò như những trạm chuyển tiếp”, ông Mark Hay giải thích.

Cách Nga sử dụng mạng lưới liên lạc dạng lưới

Vụ tấn công nhằm vào trụ sở Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) tại Kiev đặt ra câu hỏi: Làm thế nào UAV Nga có thể được điều khiển chính xác khi hoạt động ngay trên thủ đô Ukraine?

Nhà phân tích Serhii “Flash” Beskrestnov cho rằng chiếc UAV này có thể đã kết nối với một trạm chuyển tiếp dạng lưới (mesh relay) đặt trên mặt đất ngay ở Kiev. “Tôi cho rằng các trạm chuyển tiếp vô tuyến dạng lưới của đối phương đang được kích hoạt tại Kiev, tạo ra các kênh điều khiển tạm thời để UAV Shahed điều chỉnh mục tiêu tấn công. Số lượng không nhiều, có lẽ chỉ từ một đến ba trạm”. Ông cho biết thêm, vào thời điểm xảy ra vụ tấn công nhằm vào SBU, không có UAV Shahed nào khác trên không có thể đóng vai trò trạm chuyển tiếp tín hiệu.

Khoảnh khắc UAV Nga tấn công mục tiêu.

Ông Mark Hay, Giám đốc điều hành công ty quốc phòng Melrose Networks, cho rằng phương án này hoàn toàn khả thi về mặt kỹ thuật. Một thiết bị vô tuyến dạng lưới đặt trên sân thượng hoặc bên trong căn hộ có thể kết nối với internet thông qua đường truyền băng thông rộng cố định, Wi-Fi hoặc mạng di động, qua đó cung cấp kênh liên lạc cục bộ cho UAV trong giai đoạn cuối của hành trình.

Lữ đoàn Hệ thống Không người lái Độc lập số 50 “Varyag” của Nga được cho là một trong những đơn vị đi đầu trong việc sử dụng các UAV dòng Geran và Gerbera trang bị công nghệ mạng lưới để thực hiện nhiệm vụ trinh sát và tấn công tầm xa. Đơn vị này thuộc Lực lượng Hệ thống Không người lái Nga và đặt dưới quyền Bộ Tư lệnh Tối cao, chuyên tiến hành các hoạt động nhằm vào cơ sở hạ tầng và hậu cần ở khu vực hậu phương Ukraine.

Công nghệ mạng lưới không chỉ giúp các đơn vị như Varyag mở rộng phạm vi hoạt động mà còn cho phép người điều khiển điều chỉnh phương án tấn công ngay cả khi UAV đã ở trên không.

Tác động của mạng lưới dạng lưới

Lợi ích rõ rệt nhất của mạng lưới dạng lưới là khả năng mở rộng phạm vi liên lạc. Khi không có kết nối vệ tinh, máy bay không người lái (UAV) được điều khiển qua liên lạc vô tuyến trực tiếp sẽ bị giới hạn do khoảng cách truyền tín hiệu ổn định. Mạng lưới dạng lưới khắc phục hạn chế này bằng cách chuyển tiếp thông tin qua các nút trung gian, giúp mở rộng phạm vi kết nối.

Ông Bohnert cho biết: “Công nghệ này cho phép thiết lập liên lạc ở khoảng cách rất xa bằng các hệ thống thông tin có công suất tương đối thấp”. Theo ông, trên thực tế, công nghệ này có thể giúp lực lượng Nga vận hành UAV ở khoảng cách xa gấp hai, ba, thậm chí bốn lần so với khi sử dụng kết nối vô tuyến trực tiếp.

Theo phân tích của Calibre Defence, một chuỗi UAV Geran được kết nối theo mô hình mạng lưới có thể duy trì liên lạc và nhận lệnh điều khiển trực tiếp từ người vận hành ở khoảng cách 150 đến 175km tính từ trạm điều khiển mặt đất xa nhất. Phạm vi này lớn gấp khoảng hai lần mức mà Beskrestnov ghi nhận vào năm 2025.

Bên cạnh việc mở rộng phạm vi liên lạc, mạng lưới dạng lưới còn có khả năng chống chịu tốt hơn trước sự gián đoạn. Do dữ liệu có thể truyền qua nhiều tuyến kết nối khác nhau, việc một nút trung gian bị phá hủy không nhất thiết khiến toàn bộ mạng lưới mất liên lạc.

Đặc tính linh hoạt này cũng khiến UAV sử dụng mạng lưới dạng lưới khó bị vô hiệu hóa hơn bằng các biện pháp tác chiến điện tử. Khi một tuyến liên lạc bị gây nhiễu, hệ thống có thể chuyển hướng dữ liệu qua tuyến khác để duy trì kết nối.

Ông Mark Hay cho rằng: “Phía Nga có thể triển khai nhiều UAV đóng vai trò là các nút chuyển tiếp. Nếu tác chiến điện tử cắt đứt kết nối của một nút với mạng lưới, thông tin trong toàn hệ thống vẫn có thể tìm đường đi vòng qua nút đó”.

Một số hệ thống mạng lưới dạng lưới còn có khả năng chuyển đổi tần số nhanh chóng, đồng thời duy trì sự đồng bộ giữa các thiết bị vô tuyến trong mạng. Điều này khiến đối phương phải gây nhiễu trên dải tần rộng hơn mới có thể làm gián đoạn liên lạc một cách hiệu quả.

Dù vậy, mạng lưới dạng lưới không hoàn toàn miễn nhiễm với tác chiến điện tử. Theo Bohnert, việc thiết kế hệ thống vẫn phải cân bằng giữa phạm vi hoạt động và khả năng chống chịu. Mạng lưới được thiết kế để liên lạc ở khoảng cách xa có thể dễ bị gây nhiễu hơn, trong khi hệ thống có khả năng chống chịu cao hơn thường đòi hỏi các nút mạng được bố trí gần nhau.

Nhìn chung, công nghệ mạng lưới dạng lưới giúp Nga xây dựng hệ thống liên lạc linh hoạt, có khả năng duy trì kết nối ngay cả khi một số nút mạng bị phá hủy hoặc bị gây nhiễu. Hệ thống cho phép truyền lệnh điều khiển, dữ liệu đo từ xa, hình ảnh video trực tiếp và các thông tin khác giữa người vận hành với UAV. Nhờ đó, UAV có thể phục vụ hoạt động trinh sát, điều chỉnh mục tiêu và tiến hành các cuộc tấn công từ xa, như những diễn biến đang được ghi nhận tại Kiev hiện nay.