Giữ lửa văn hóa giữa đại ngàn Trường Sơn thời công nghệ số

Giữa đại ngàn núi rừng Trường Sơn, không chỉ nổi tiếng với cảnh đẹp hùng vĩ mà còn là mảnh đất giàu bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số. Ở đó, giữa cuộc sống mới hiện đại về phát triển du lịch, mở rộng giao thương nhưng có những con người vẫn luôn âm thầm gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Họ chính là những “ngọn lửa” ấm giữa đại ngàn, gìn giữ kho tàng văn hóa của bao thế hệ.

Từ hi vọng của già làng

Tại thôn A Roàng (xã A Lưới 4, TP Huế), già làng A Viết Mây (84 tuổi) nhiều năm nay vẫn miệt mài gắn bó với công việc sưu tầm và mua bán các loại nhạc cụ truyền thống của người Tà Ôi. Với ông, cồng chiêng hay đàn Ta Lư không chỉ là vật dụng tạo âm thanh mà còn là “bảo tàng sống” lưu giữ ký ức, phong tục và đời sống tâm linh của cộng đồng vùng Trường Sơn.

Thông qua hoạt động trao đổi, mua bán, già làng Mây tìm cách đưa nhạc cụ dân tộc hiện diện sâu rộng hơn trong các gia đình và lễ hội. Dù tuổi cao, ông vẫn luôn trăn trở về nguy cơ đứt gãy văn hóa giữa các thế hệ.

“Tôi luôn dặn dò con cháu phải gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc. Trong mỗi dịp lễ hội, tiếng trống, tiếng chiêng chính là linh hồn của người Tà Ôi”, già làng Mây chia sẻ.

Cũng theo già làng Mây, trong đời sống của đồng bào Tà Ôi, âm thanh cồng chiêng gắn với nhiều hoạt động cộng đồng, từ lễ hội đến những dịp quan trọng của bản làng. Mỗi nhạc cụ có đặc điểm riêng, góp phần tạo nên sắc thái âm nhạc mang dấu ấn văn hóa của người dân vùng Trường Sơn.

Bên cạnh đó, sự gắn bó lâu dài với nhạc cụ truyền thống cũng là một cách mà già làng Mây đang giữ gìn bản sắc của dân tộc mình. Những chiếc cồng chiêng được trao đổi, những nhạc cụ được giới thiệu đến người mua đều mở ra cơ hội để văn hóa Tà Ôi tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Thế nhưng, khi nhịp sống thay đổi, người trẻ ngày càng tiếp cận nhiều hơn với công nghệ và các hình thức giao tiếp mới, việc tìm được tiếng nói chung giữa các thế hệ trở thành yếu tố quan trọng. Đây chính là điều mà già làng Mây đau đáu về trong bảo tồn văn hoá truyền thống của người Tà Ôi.

“Giới trẻ bây giờ không còn mặn mà với tiếng cồng chiêng. Đây là điều mà tôi cảm thấy lo lắng nhất. Tuy nhiên tôi vẫn tin rằng, thế hệ trẻ sẽ tiếp tục gìn giữ mạch nguồn văn hóa truyền thống của dân tộc Tà Ôi...”, già làng Mây trầm tư nhưng ánh mắt vẫn ánh lên sự hi vọng.

Đến giới trẻ đưa văn hoá truyền thống lên môi trường số

Nếu những bậc cao niên sắm vai “cuốn từ điển sống” lưu giữ tinh hoa năm tháng, thì thế hệ trẻ lại là những người mở đường, tìm ra phương thức sáng tạo để đưa các giá trị ấy tái hòa nhập và xích lại gần hơn với cộng đồng.

Câu chuyện của Ra Pát Ngọc Hà (26 tuổi, trú thôn A Đớt, xã A Lưới 4), hiện là sinh viên Khoa Lịch sử (Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế) là một minh chứng điển hình. Không đi theo lối mòn, chàng trai trẻ này chọn cách tiếp cận di sản hoàn toàn phù hợp với tư duy của thời đại số.

Xuất phát từ khát khao muốn biết cách chơi, Hà bắt đầu tò mò về kỹ thuật chế tác. Chàng sinh viên tự mình giải mã nguyên lý tạo âm, rồi cần mẫn mài giũa từng ống tre, dóng nứa để tái tạo những chiếc đàn, chiếc khèn với ước vọng níu giữ thanh âm của núi rừng.

“Trước đây tôi chỉ mày mò muốn tìm hiểu về nguyên lý âm thanh của những loại nhạc cụ này. Tuy nhiên, sau nhiều lần thử nghiệm thành công, tôi dần có niềm đam mê sâu sắc với các nhạc cụ mang bản sắc truyền thống của dân tộc mình”,...Hà nói.

Không dừng lại ở đó, Hà còn dấn thân vào con đường kinh doanh cồng chiêng và các nhạc cụ thủ công do chính mình làm ra. Thay vì chỉ bày bán trực tiếp như phương thức truyền thống, Hà tận dụng triệt để sức mạnh của mạng xã hội để lan tỏa hình ảnh, video sinh động về nhạc cụ, qua đó tiếp cận trực tiếp với những người có nhu cầu tìm mua.

Theo Hà, thông qua các video và bài đăng trên mạng xã hội, những chiếc cồng chiêng, đàn Ta Lư, khèn mang dấu ấn văn hóa của người Tà Ôi ngày càng được biết đến rộng rãi. Từ đó, rất nhiều đơn hàng từ người dân địa phương và các tỉnh thành lân cận đã được “chốt” thành công qua màn hình điện thoại.

“Mạng xã hội không chỉ là công cụ phục vụ hoạt động kinh doanh của tôi, mà còn mở ra một kênh giới thiệu những sản phẩm gắn liền với đời sống văn hóa của đồng bào Tà Ôi. Đây chính là niềm vui lớn nhất của tôi khi nhưng âm thanh truyền thống của bản làng được xuất hiện nhiều nơi...”, Hà nói.

Đối với những người trẻ như Hà, công nghệ số tạo đòn bẩy để các mô hình kinh doanh văn hóa truyền thống bứt phá. Thay vì thụ động phụ thuộc vào lượng khách hàng trực tiếp như trước.

Tuy nhiên, Hà cũng nhìn nhận sâu sắc rằng, việc đưa nhạc cụ truyền thống “lên mạng” đặt ra yêu cầu khắt khe về cách thức giới thiệu. Một chiếc cồng chiêng hay cây đàn Ta Lư, chiếc khèn khi rao bán không thể chỉ đính kèm những thông số vô hồn về kích thước hay giá cả, mà phải được đặt trong đúng bối cảnh văn hóa, giúp người xem thấu cảm trọn vẹn ý nghĩa lịch sử của chúng.

“Tôi hy vọng có thể truyền lửa đam mê này cho nhiều bạn trẻ khác, để tiếng cồng chiêng hay tiếng đàn Ta Lư mãi là cầu nối lưu giữ ký ức và hồn cốt văn hóa của đồng bào Tà Ôi...”, Hà chia sẻ.

Nhìn từ hai lát cắt thế hệ của già làng A Viết Mây và chàng sinh viên Ra Pát Ngọc Hà, Thạc sĩ Nguyễn Anh Tuấn - Hội Khoa học Lịch sử TP Huế cho rằng: “Việc bảo tồn văn hóa truyền thống không nhất thiết bị đóng khung trong các không gian lễ hội hay sân khấu trình diễn. Di sản hoàn toàn có thể vươn mình và sống khỏe thông qua các sinh kế mưu sinh, hoạt động thương mại, sự giao thoa thế hệ và sức mạnh của truyền thông hiện đại.

Qua đó cho thấy, bảo tồn văn hóa không đơn thuần là cất giữ những vật thể như cồng chiêng, đàn Ta Lư hay khèn mà còn phải giữ cho những âm thanh ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống, được thế hệ trẻ trân trọng và được nhiều người biết đến. Đó cũng là cách để ngọn lửa văn hóa Trường Sơn được trao truyền, tiếp nối và lan tỏa trong nhịp sống ngày nay...”