Đàm phán Nga - Ukraine: Hé lộ 4 nút thắt cản đường hòa bình

Các diễn biến ngoại giao gần đây cho thấy Nga, Ukraine và Mỹ có thể nối lại đàm phán ba bên vào thời gian tới. Tuy nhiên, những bất đồng căn bản liên quan đến lãnh thổ, bảo đảm an ninh và trật tự an ninh châu Âu vẫn chưa được giải quyết.

Những diễn biến ngoại giao đáng chú ý

Một trong những diễn biến nổi bật là thỏa thuận nối lại các cuộc đàm phán kỹ thuật ba bên tại Abu Dhabi. Thỏa thuận được đưa ra sau các cuộc tiếp xúc của đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tại Oslo và Tổng thống Nga Vladimir Putin tại St. Petersburg. Việc lựa chọn cấp độ kỹ thuật cho thấy các bên trước mắt ưu tiên duy trì kênh đối thoại, trong khi những điều kiện cần thiết cho một thỏa thuận chính trị toàn diện vẫn chưa được đáp ứng.

Kiev Post đánh giá: “Vòng đàm phán tiếp theo là cơ hội để tìm hiểu lập trường của các bên thay vì đạt được một thỏa thuận cuối cùng”.

Bên cạnh đó, một số sáng kiến nhân đạo và động thái ngoại giao cũng được triển khai trong thời gian gần đây. Nga và Ukraine được cho là đã nhất trí về một lệnh ngừng bắn cục bộ tại Oleshky, khu vực do Nga kiểm soát, trong khoảng thời gian từ ngày 27 đến 29/10/2026, nhằm tạo điều kiện sơ tán dân thường và chuyển giao hàng cứu trợ. Sáng kiến này được cho là có sự trung gian của Đệ nhất phu nhân Mỹ Melania Trump. Tuy nhiên, phạm vi hạn chế về địa lý và thời gian đồng nghĩa với việc thỏa thuận chưa thể được xem là dấu hiệu của một lệnh ngừng bắn trên diện rộng.

Trong khi đó, nỗ lực thiết lập một thỏa thuận ngừng bắn liên quan đến các cơ sở năng lượng không đạt được kết quả như kỳ vọng. Ngày 11/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump đơn phương công bố sáng kiến được gọi là “ngừng bắn năng lượng”. Tuy nhiên, các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng của Ukraine tiếp tục diễn ra, khiến triển vọng thực thi sáng kiến nhanh chóng suy giảm. Ukraine sau đó tiếp tục các hoạt động nhằm vào cơ sở dầu mỏ của Nga.

Một động thái khác là việc Nga trả tự do cho Stephen Hubbard, công dân Mỹ 74 tuổi bị giam giữ hơn bốn năm liên quan đến các cáo buộc tại Ukraine. Sự việc diễn ra trong bối cảnh các hoạt động tiếp xúc ngoại giao được thúc đẩy trở lại.

Vì sao giao tranh chưa hạ nhiệt?

Xung đột Nga-Ukraine tiếp tục diễn biến phức tạp khi cả hai bên đều cho rằng việc duy trì sức ép quân sự có thể cải thiện vị thế trước thềm đàm phán.

Dù các cuộc thương lượng ba bên do Mỹ làm trung gian dự kiến nối lại nhưng bất đồng về lãnh thổ và an ninh vẫn chưa được giải quyết. Trong khi đó, việc sử dụng rộng rãi thiết bị bay không người lái và tên lửa khiến giao tranh lan rộng, gây thiệt hại lớn cho cơ sở hạ tầng.

Trước đàm phán, Nga tập trung củng cố quyền kiểm soát tại Donbas, đặc biệt ở tỉnh Donetsk, đồng thời gia tăng sức ép lên hạ tầng năng lượng Ukraine trước mùa đông. Ngược lại, Kiev tìm cách ổn định mặt trận phía đông, duy trì các vị trí chiến lược và tấn công cơ sở dầu mỏ, hậu cần của Nga. Những hoạt động này cho thấy cả hai bên vẫn xem kết quả trên chiến trường là yếu tố quan trọng để nâng cao sức mạnh thương lượng.

Khả năng nhượng bộ của Ukraine còn bị hạn chế bởi các yếu tố chính trị trong nước. Việc tổ chức bầu cử trong thời chiến gặp nhiều trở ngại về an ninh và pháp lý, trong khi những nhượng bộ lãnh thổ có thể vấp phải sự phản đối mạnh mẽ của dư luận. Vì vậy, chính quyền Tổng thống Volodymyr Zelensky được cho là phải cân bằng giữa yêu cầu tìm kiếm giải pháp ngoại giao và việc bảo vệ chủ quyền, năng lực quốc phòng quốc gia.

Về sự thay đổi trong quan điểm của người dân Ukraine đối với đàm phán và nhượng bộ lãnh thổ, Tiến sĩ Mohammad Zahoor nhận định: “Có sự khác biệt giữa việc từ chối đầu hàng và việc từ chối đàm phán”.

Trên bàn đàm phán, Nga tiếp tục yêu cầu Ukraine chấp nhận những điều kiện liên quan đến lãnh thổ và quy chế không gia nhập NATO. Nhà nghiên cứu John E. Herbst thuộc Hội đồng Đại Tây Dương nhận định: “Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov tuyên bố rằng Nga sẵn sàng đàm phán nhưng không đưa ra bất kỳ nhượng bộ nào”. Ukraine, trong khi đó, nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào cũng cần đi kèm các bảo đảm an ninh đáng tin cậy từ phương Tây.

Những cản trở tiến trình hòa bình Nga-Ukraine

Bất đồng giữa Nga và Ukraine tập trung vào 4 vấn đề chính: lãnh thổ, điều kiện ngừng bắn, bảo đảm an ninh và vai trò của các bên bên ngoài.

Bất đồng lãnh thổ là vấn đề khó giải quyết nhất. Nga yêu cầu Ukraine từ bỏ quyền kiểm soát đối với toàn bộ vùng Donbas, kể cả những khu vực Moskva chưa kiểm soát hoàn toàn, đồng thời thúc đẩy thiết lập vùng an ninh tại các khu vực biên giới Sumy và Kharkov. Ngược lại, Kiev bác bỏ việc công nhận các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng thuộc chủ quyền Nga, cho rằng nhượng bộ lãnh thổ không bảo đảm hòa bình mà còn có thể tạo tiền lệ cho những hành động quân sự trong tương lai.

Wang Jin, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược thuộc Đại học Tây Bắc Trung Quốc, nhận định: “Nga và Ukraine có những cách hiểu hoàn toàn khác nhau về các vùng lãnh thổ tranh chấp, khi mỗi bên đều coi lãnh thổ là nền tảng của tính chính danh chính trị”.

Hai bên cũng khác biệt về điều kiện chấm dứt giao tranh. Ukraine ủng hộ ngừng bắn theo đường tiếp xúc hiện tại để tạo điều kiện tiến hành các cuộc đàm phán tiếp theo. Nga phản đối việc đình chiến đơn thuần và yêu cầu đạt được thỏa thuận toàn diện theo các điều kiện của mình trước khi ngừng bắn.

Alexander Baunov, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Carnegie Nga - Á-Âu, nhận định: “Các đại diện của cả hai bên đều mô tả những cuộc đàm phán về lãnh thổ là khó khăn và căng thẳng, đồng thời cảnh báo không nên kỳ vọng sẽ có đột phá”.

Bảo đảm an ninh sau xung đột là một điểm bất đồng quan trọng khác. Ukraine muốn có các cam kết quốc phòng đủ mạnh từ phương Tây, có thể bao gồm cơ chế phòng thủ tương tự Điều 5 của NATO, nhằm ngăn chặn nguy cơ tái phát động chiến sự.

Trong khi đó, Moskva coi khả năng Ukraine gia nhập NATO là mối đe dọa an ninh và yêu cầu Kiev duy trì quy chế trung lập. Nga cũng muốn hạn chế quy mô và năng lực quân sự của Ukraine nhưng Kiev bác bỏ các điều kiện mà họ cho là ảnh hưởng đến quyền tự chủ quốc phòng.

Bên cạnh đó, vai trò của các bên bên ngoài tiếp tục ảnh hưởng đến tiến trình thương lượng. Mỹ giữ vai trò trung gian chủ chốt, song những thay đổi trong chính sách của Washington có thể tác động đến viện trợ, chia sẻ thông tin tình báo và năng lực tác chiến của Ukraine.

Các nước châu Âu tiếp tục hỗ trợ tài chính và quân sự cho Kiev, đồng thời thảo luận về khả năng triển khai lực lượng gìn giữ hòa bình và hỗ trợ tái thiết. Tuy nhiên, khác biệt giữa Nga và các nước phương Tây về điều kiện hòa bình khiến việc hình thành một khuôn khổ chung vẫn gặp nhiều khó khăn.

Nhà nghiên cứu John E. Herbst thuộc Hội đồng Đại Tây Dương cho biết: “Ông Trump liên tục chuyển hướng giữa việc gây sức ép lên Điện Kremlin vì đã từ chối hơn nửa tá đề xuất hòa bình hoặc ngừng bắn của Mỹ và việc nhượng bộ bằng cách gây sức ép mạnh mẽ lên ông Zelensky để Ukraine cũng đưa ra những nhượng bộ”.

Về giới hạn trong sự ủng hộ của Mỹ và các đối tác phương Tây, Tiến sĩ Mohammad Zahoor trên Kiev Post cảnh báo: “Sự tồn vong của Ukraine phụ thuộc rất nhiều vào các đối tác này nhưng lợi ích của họ không phải lúc nào cũng trùng khớp với lợi ích của Kiev”.

Nhà nghiên cứu John E. Herbst thuộc Hội đồng Đại Tây Dương cho biết thêm: “Rất khó đoán ông Trump cuối cùng sẽ lựa chọn hướng đi nào nhưng khả năng ông đứng về phía kiềm chế hành động căng thẳng có thể tăng lên nếu Quốc hội cũng hành động theo xu hướng này”.

Các kịch bản nào có thể xảy ra?

Trong ngắn hạn, kịch bản đàm phán kéo dài song song với giao tranh tiếp diễn được cho là có khả năng xảy ra cao nhất. Nga và Ukraine vẫn có đủ quyết tâm và nguồn lực để duy trì chiến sự, đồng thời kỳ vọng cải thiện vị thế thương lượng trên chiến trường. Bất đồng về lãnh thổ, quy chế trung lập và bảo đảm an ninh khiến cả hai chưa sẵn sàng chấp nhận những thỏa hiệp lớn.

Tân Hoa Xã nhận định: “Bất chấp các nỗ lực ngoại giao do Mỹ làm trung gian, Nga và Ukraine dường như vẫn không sẵn sàng thỏa hiệp về các mục tiêu lãnh thổ và an ninh của mình, điều có thể khiến các cuộc đàm phán sắp tới chỉ mang tính hình thức.”

Kịch bản thứ hai là đàm phán đạt tiến triển và dẫn đến ngừng bắn một phần. Khả năng này có thể xuất hiện khi tổn thất quân sự và chi phí chiến sự gia tăng, buộc hai bên điều chỉnh tính toán. Tuy nhiên, một thỏa thuận giới hạn khó bảo đảm hòa bình lâu dài, bởi các bên vẫn có thể tận dụng thời gian ngừng bắn để củng cố lực lượng, khiến giao tranh có nguy cơ tái diễn.

Ở chiều hướng tiêu cực hơn, đàm phán có thể đổ vỡ và chiến sự leo thang nếu một bên cho rằng tiếp tục chiến đấu mang lại lợi thế lớn hơn thỏa hiệp. Việc gia tăng viện trợ quân sự, mở rộng các cuộc tấn công tầm xa hoặc xuất hiện biến động chính trị và quân sự lớn đều có thể làm thay đổi tính toán chiến lược, gia tăng căng thẳng và nguy cơ tính toán sai lầm.

Trong thời gian tới, những dấu hiệu cần theo dõi sẽ quy về chính sách viện trợ của Mỹ và châu Âu, mức độ linh hoạt của Nga và Ukraine đối với các yêu cầu cốt lõi, cũng như khả năng thống nhất khuôn khổ đàm phán và bảo đảm an ninh. Những chuyển biến này sẽ giúp đánh giá liệu các bên đang tiến gần đến thỏa hiệp hay tiếp tục chuẩn bị cho một cuộc đối đầu kéo dài.

Andrey Kortunov, chuyên gia Nga, nhận định: “Tiến triển trong tương lai sẽ phụ thuộc vào diễn biến trên chiến trường, những thay đổi trong giới tinh hoa chính trị Ukraine và mức độ linh hoạt của Nga”.

Hòa bình hay một vòng đối đầu mới?

Triển vọng hòa bình Nga-Ukraine vẫn phụ thuộc vào khả năng thu hẹp bất đồng về lãnh thổ và bảo đảm an ninh. Việc nối lại đàm phán là tín hiệu tích cực nhưng chỉ những thỏa hiệp cụ thể, cùng cơ chế thực thi đáng tin cậy mới có thể tạo nền tảng cho hòa bình bền vững.

Về mục tiêu chiến lược cuối cùng của Ukraine sau cuộc chiến, Tiến sĩ Mohammad Zahoor kết luận: “Bởi suy cho cùng, thắng lợi lớn nhất với Ukraine là không đánh mất tương lai của mình trong quá trình chiến đấu”.