Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi)

Nội dung trên được Thượng tướng Lê Văn Tuyến, Thứ trưởng Bộ Công an đề cập khi thay mặt Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) tại phiên họp chiều 18/8.

Thượng tướng Lê Văn Tuyến cho biết, dự thảo Bộ luật Hình sự gồm 3 phần, 25 chương, 415 điều. So với Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025), đã bỏ 8 điều luật, bổ sung 14 điều luật mới, sửa đổi 301 điều luật, giữ nguyên 100 điều luật.

Về nội dung sửa đổi, bổ sung các quy định về hình phạt, Thứ trưởng Bộ Công an nêu rõ: “Thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với 6 tội, chỉ giữ lại hình phạt tử hình tại 4 tội gồm: phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố, sản xuất trái phép chất ma túy. Việc thu hẹp này thể chế hóa chủ trương của Đảng, phù hợp xu hướng lập pháp tiến bộ, nâng cao vị thế của Việt Nam trong hợp tác tư pháp hình sự, dẫn độ, tương trợ tư pháp”.

Dự thảo Bộ luật bỏ hình phạt cấm huy động vốn đối với pháp nhân thương mại phạm tội, vì hình phạt này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng thanh toán, phục hồi, duy trì hoạt động, trả lương cho người lao động và thực hiện nghĩa vụ bồi thường của pháp nhân.

Chính phủ đề xuất cơ bản nâng gấp đôi mức phạt tiền và mức định lượng bằng tiền trong cấu thành định tội, định khung hình phạt tại các tội danh, phù hợp với biến động giá cả, tiền lương, thu nhập, GDP bình quân đầu người.

Theo lãnh đạo Bộ Công an, dự thảo Bộ luật cũng mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ tại khung cơ bản đối với 10 tội danh về xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng, xâm phạm hoạt động tư pháp… phù hợp định hướng giảm hình phạt tù, mở rộng hình phạt không giam giữ.

“Đồng thời, dự thảo quy định người bị kết án trong thời gian chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ mà vi phạm nghĩa vụ thì có thể bị chuyển phần hình phạt còn lại thành hình phạt tù, nhằm bảo đảm hiệu lực thi hành bản án và tính nghiêm minh của pháp luật”, Trung tướng Lê Văn Tuyến nói.

Về sửa đổi, bổ sung quy định liên quan đến tội phạm, Thứ trưởng Lê Văn Tuyến cho hay, dự thảo Bộ luật mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội đối với 13 tội danh, tập trung vào các nhóm tội trật tự quản lý kinh tế; trật tự, an toàn công cộng...

Chính phủ cũng đề xuất mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với 20 tội danh, tập trung vào các lĩnh vực thuế, tài chính, chứng khoán, bảo hiểm, đất đai, lao động, an toàn lao động...

Dự thảo Bộ luật bổ sung 9 tội danh mới, tập trung vào các lĩnh vực: trật tự quản lý kinh tế, an ninh mạng, công nghệ cao, môi trường, an toàn công cộng, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt…

Đồng thời bổ sung vào cấu thành của các tội danh hiện hành một số hành vi khách quan mới, đặc biệt là các tội danh trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông, lĩnh vực kinh tế, thương mại, lĩnh vực sở hữu trí tuệ... nhằm khắc phục các khoảng trống trong pháp luật hình sự, tránh bỏ lọt tội phạm.

Cũng theo Thượng tướng Lê Văn Tuyến, dự thảo Bộ luật mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới, thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo; đồng thời mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng vũ trang.

Và bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả đối với các hành vi vi phạm gắn với điều kiện cụ thể. Trên cơ sở đó, dự thảo Bộ luật bổ sung căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, đã khắc phục xong hậu quả và mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh.

“Dự thảo cũng quy định trong giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm, nếu có căn cứ miễn trách nhiệm hình sự thì có thể miễn trách nhiệm hình sự, nhằm hạn chế phát sinh thủ tục tố tụng không cần thiết, bảo đảm chính sách nhân đạo, nhân văn”, Thứ trưởng Bộ Công an nói.

Chính phủ đề xuất Quốc hội xem xét, cho ý kiến về dự án Bộ luật tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất và thông qua tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026), dự kiến có hiệu lực từ tháng 3/2027.

Do đây là dự án Bộ luật có nội dung phức tạp, tác động trực tiếp đến quyền cơ bản của con người, Chính phủ cho rằng cần thiết ban hành Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật sau khi được thông qua.

Cân nhắc thận trọng việc bỏ phạt tử hình ở một số tội

Nêu quan điểm của cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết Ủy ban tán thành định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình.

“Nhiều ý kiến Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cân nhắc thận trọng việc bỏ hình phạt tử hình ở một số tội: Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Tội chống loài người và Tội phạm chiến tranh nhằm tránh gây tác động bất lợi tới hiệu quả răn đe, phòng ngừa, xử lý tội phạm và cần đặt trong mối tương quan về tính chất nguy hiểm của các tội phạm cũng như tính hiệu quả trong tổng thể các biện pháp phòng, chống các tội phạm đặc biệt nguy hiểm, phù hợp với pháp luật quốc tế”, ông Phan Chí Hiếu nói.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành định hướng sửa đổi về loại trừ trách nhiệm hình sự đối với trường hợp rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới hoặc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới.

Song, cơ quan thẩm tra lưu ý bổ sung trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong thử nghiệm về “phát triển lực lượng sản xuất mới, các mô hình, phương thức sản xuất kinh doanh mới”.

Bên cạnh đó, cần quy định đầy đủ việc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với các trường hợp rủi ro trong toàn bộ hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, hoạt động chuyển đổi số theo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Luật Chuyển đổi số.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng cần quy quy định điều kiện loại trừ trách nhiệm hình sự hết sức chặt chẽ để tránh nguy cơ lợi dụng chính sách để hợp thức hóa sai phạm, gây thất thoát tài sản công.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp và Thường trực một số cơ quan của Quốc hội cũng cơ bản tán thành sự cần thiết bổ sung quy định nhằm loại trừ trách nhiệm pháp lý cho người thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm.

“Tuy nhiên, đề nghị cần rà soát kỹ để thể chế hóa đầy đủ kết luận của cấp có thẩm quyền về vấn đề này, đồng thời cần quy định cụ thể, xác định rõ tính chất hành vi sai phạm cần được loại trừ trách nhiệm hình sự, mở rộng chủ thể được loại trừ trách nhiệm hình sự là bất cứ người nào thực hiện nhiệm vụ này”, theo quan điểm của cơ quan thẩm tra.

Theo ông Phan Chí Hiếu, đa số ý kiến cơ quan thẩm tra tán thành với việc sửa đổi theo hướng nâng mức định lượng về tiền lên gấp 2 lần mức tiền so với quy định tại các tội danh của Bộ luật Hình sự hiện hành có quy định giá trị tiền làm căn cứ định tội, định khung hình phạt.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến đề nghị làm rõ hơn cơ sở để quy định tăng 2 lần mức tiền đối với các tội danh có quy định về định lượng tiền. Đồng thời, đề nghị rà soát, đối chiếu kỹ với Luật Xử lý vi phạm hành chính hiện nay đang được sửa đổi để bảo đảm không tạo khoảng trống pháp lý.

Về việc nâng mức hình phạt tiền trong các tội danh có quy định hình phạt tiền, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị phân định rõ hình phạt tiền với các biện pháp tịch thu tài sản, truy thu khoản thu lợi bất chính, bồi thường thiệt hại và các nghĩa vụ khắc phục hậu quả khác để tránh chồng chéo, tùy nghi trong áp dụng; rà soát quy định cụ thể mức phạt tiền tối thiểu, mức phạt tiền tối đa và không thấp hơn mức phạt vi phạm hành chính đối với cùng hành vi để bảo đảm tính minh bạch, thống nhất, khả thi.

Về bổ sung một số tội danh mới, ông Phan Chí Hiếu cho biết, có ý kiến đề nghị nghiên cứu việc hình sự hóa hoặc bổ sung tội danh riêng để xử lý các hành vi vi phạm ở một số lĩnh vực có tác động lớn đến hiệu quả quản lý Nhà nước, tác động xấu đến an ninh, trật tự xã hội, gây bức xúc dư luận thời gian qua.

“Như: hành vi vi phạm quy định về điều khiển tàu bay không người lái hoặc phương tiện bay khác; hành vi vi phạm quy định về định giá, thẩm định giá; hành vi vi phạm quy định của pháp luật về kiểm toán; hành vi vi phạm các quy định của pháp luật việc thi, kiểm tra, đánh giá, tuyển sinh, đào tạo (lĩnh vực giáo dục, đào tạo)”, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nói.

10 tội đang áp dụng án tử hình hiện nay gồm: Phản bội Tổ quốc, Bạo loạn, Khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân, Giết người, Hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Sản xuất trái phép chất ma túy, Mua bán trái phép chất ma túy, Khủng bố, Chống loài người, Tội phạm chiến tranh.