Mỹ siết Iran bằng 'chiến tranh kinh tế', quốc gia nào bị cuốn vào vòng xoáy?

Trong bài viết đăng trên Financial Times ngày 23/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo “Ngày trừng phạt kinh tế đang đến với Iran”, đồng thời đe dọa các quốc gia tiếp tục giao dịch với Tehran. Tuy nhiên, Bộ trưởng Tài chính Mỹ không công bố chi tiết về những biện pháp mà Washington dự kiến triển khai.

Theo các chuyên gia, nếu Mỹ mạnh tay thực thi các biện pháp trừng phạt, sức ép có thể lan ra ngoài Iran, tác động trực tiếp tới nhiều quốc gia đang duy trì quan hệ thương mại lớn với Tehran. Theo NDTV, Trung Quốc, UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq, Liên minh châu Âu (EU), Ấn Độ, Pakistan và Nga nằm trong số những đối tác thương mại lớn nhất của nước này.

Theo số liệu của chính phủ Mỹ, Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Iran, chiếm gần 1/3 tổng kim ngạch ngoại thương phi dầu mỏ của nước này. Bắc Kinh đồng thời là khách hàng mua dầu lớn nhất của Tehran, tiêu thụ gần 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran.

Trung Quốc báo cáo kim ngạch thương mại song phương với Iran đạt 9,96 tỷ USD trong năm 2025. Tuy nhiên, theo Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ - Trung, con số này chưa bao gồm khoảng 31,2 tỷ USD dầu thô Iran xuất khẩu sang Trung Quốc nhưng không được báo cáo trong cùng năm.

Công ty phân tích dữ liệu Kpler ước tính Trung Quốc mua trung bình 1,38 triệu thùng dầu Iran mỗi ngày trong năm 2025. Theo Kpler, các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc mua lượng lớn dầu Iran. Số dầu này thường được đổi nhãn thành dầu thô có nguồn gốc từ Malaysia hoặc Indonesia, trong khi các khoản thanh toán được thực hiện thông qua các bên trung gian nằm ngoài hệ thống thanh toán bằng đồng USD.

Hồi tháng 4, Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với một nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc vì mua lượng dầu Iran trị giá hàng tỷ USD. Washington đồng thời cảnh báo các ngân hàng Trung Quốc có thể phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt thứ cấp nếu hỗ trợ hoạt động thương mại dầu mỏ của Iran.

UAE, nằm cách Iran chỉ khoảng 80 km qua Vịnh Ba Tư, từ lâu cũng là một trung tâm thương mại quan trọng đối với Tehran. Kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 28 tỷ USD trong năm 2024. Theo số liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), UAE khi đó là nguồn cung hàng nhập khẩu lớn nhất của Iran, chiếm hơn 30% tổng kim ngạch nhập khẩu.

UAE cũng là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Iran, tiếp nhận khoảng 12% tổng lượng hàng xuất khẩu của nước này, tương đương hơn 7 tỷ USD. Tuy nhiên, mối quan hệ này gặp trở ngại gần đây khi UAE quyết định đình chỉ toàn bộ hoạt động thương mại và giao dịch tài chính với Iran, sau khi Tehran phóng hai tên lửa đạn đạo về phía lãnh thổ UAE, trong đó một tên lửa nhằm vào các tàu chở dầu thuộc sở hữu của UAE.

Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ duy trì quan hệ thương mại đáng kể với Tehran, nhập khẩu khí đốt tự nhiên của Iran và xuất khẩu hàng hóa sản xuất sang nước láng giềng phía nam.

Theo Bộ Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ, kim ngạch thương mại song phương Thổ Nhĩ Kỳ - Iran đạt 5,7 tỷ USD trong năm 2024. Ankara chủ yếu xuất khẩu máy móc và linh kiện, các sản phẩm hóa chất và nông nghiệp, trong khi nhập khẩu các sản phẩm năng lượng từ Tehran.

Trong khi đó, theo hợp đồng cung cấp khí đốt kéo dài 25 năm giữa hai nước, hết hạn vào cuối tháng 7, lượng khí đốt Iran mà Thổ Nhĩ Kỳ nhập khẩu đã tăng mạnh trong năm nay. Tỷ trọng khí đốt Iran trong tổng lượng khí đốt tự nhiên nhập khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ tăng lên 18,6%.

Dù Ankara đã tìm cách đa dạng hóa nguồn cung bằng cách tăng nhập khẩu khí đốt qua đường ống từ Azerbaijan và Nga, cho đến nay nước này chưa phát tín hiệu cho thấy có ý định cắt đứt nguồn cung từ Iran.

Iraq phụ thuộc vào nguồn điện và khí đốt của Iran và trong nhiều năm đã duy trì hoạt động thương mại trị giá hàng tỷ USD với Tehran. Tháng 3/2024, Iran gia hạn hợp đồng 5 năm để cung cấp cho Iraq gần 660 tỷ feet khối khí đốt tự nhiên mỗi năm. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), lượng điện nhập khẩu từ Iran đóng góp hơn 30% vào sản lượng điện của Iraq trong năm 2023.

Theo Reuters, thương mại Iraq - Iran đạt hơn 10 tỷ USD trong năm 2025, trong đó Tehran xuất khẩu thực phẩm, hàng tiêu dùng và nhiều loại sản phẩm khác sang thị trường Iraq.

Tuy nhiên, thương mại giữa hai nước đã suy giảm trong năm nay do rủi ro an ninh gia tăng trong khu vực và những gián đoạn không thường xuyên tại các cửa khẩu biên giới kể từ khi xung đột bùng phát vào cuối tháng 2.

Đáng chú ý, Ấn Độ nằm trong nhóm 5 đối tác thương mại lớn nhất của Iran, nhưng kim ngạch thương mại song phương giữa hai nước đã giảm trong những năm gần đây.

Theo Bộ Thương mại Ấn Độ, trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2026, thương mại song phương Iran - Ấn Độ đạt khoảng 1,6 tỷ USD, giảm so với mức 2,3 tỷ USD trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2023.

New Delhi chủ yếu xuất khẩu gạo, trà, đường và dược phẩm sang Iran, đồng thời nhập khẩu hoa quả khô và hoa quả tươi từ nước này.

Hồi tháng 4, Ấn Độ nối lại nhập khẩu dầu thô từ Iran sau 7 năm gián đoạn, sau khi Mỹ tạm thời dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu thô của Tehran.

Tuy nhiên, hoạt động thương mại này giờ đây sẽ phải đối mặt với phép thử lớn nếu Washington thực hiện lời đe dọa trừng phạt bất kỳ thực thể nào mua năng lượng Iran, trong đó có các nhà máy lọc dầu của Ấn Độ.