Drone rợp trời, vũ khí đánh chặn thành ngô nghê

Tháng 2/2024, bên trong Trung tâm Thông tin Tác chiến (CIC) của các tàu khu trục Hải quân Mỹ tại Biển Đỏ, bầu không khí luôn căng thẳng. Khi các đợt tấn công của lực lượng Houthi bằng thiết bị bay không người lái (UAV, drone) và tên lửa diễn ra, khoảng thời gian để thủy thủ đoàn phản ứng cực kỳ ngắn ngủi.

Trung úy James Rodney, làm việc tại CIC của tàu khu trục USS Gravely, chia sẻ: “Chúng tôi chỉ có vài giây, cùng lắm là vài phút”. Họ phải nhanh chóng xác nhận, phối hợp và bấm nút phóng tên lửa đánh chặn. Hải quân Mỹ bị cuốn vào một trong những cuộc hải chiến khốc liệt nhất kể từ Thế chiến II.

Do tần suất phóng tên lửa đáp trả quá dồn dập, lớp sơn xung quanh các nắp bệ phóng trên nhiều tàu khu trục Mỹ đã bị nhiệt độ nung cháy xém. Chưa hết, đối phương liên tục phóng những drone trị giá khoảng 20.000 USD, trong khi lực lượng Mỹ phải tiêu tốn những quả tên lửa phòng không đắt giá hàng triệu USD.

Những chiếc drone thương mại nhỏ, gọn, nhẹ - vốn được phát triển cho mục đích dân dụng, giám sát hoặc vận chuyển - khi được gắn thêm chất nổ đã trở thành những vũ khí sát thương, làm thay đổi bản chất của chiến tranh. Những chiến trường truyền thống vốn phụ thuộc vào các thiết bị đồ sộ tối tân hay các pháo đài kiên cố, nay đang nhường chỗ cho kiểu tác chiến linh động với những ‘đàn drone’ - cảnh tượng tưởng như chỉ có trong phim viễn tưởng.

Theo các chuyên gia quân sự và phân tích quốc phòng, chiến lược sử dụng drone giá rẻ để đối phó với hệ thống vũ khí đắt tiền có thể đạt hiệu quả cao nhờ các yếu tố cốt lõi như: phá vỡ cán cân chi phí; chiến thuật bầy đàn và gây quá tải hệ thống phòng không; vô hiệu hóa và gây tổn hại hệ thống phòng thủ hàng tỷ USD; qua đó gây tiêu hao vận hành và thách thức răn đe.

Phòng thủ truyền thống không còn khả thi?

Trên các chiến trường hiện đại từ Ukraine đến Trung Đông, sự tương tác giữa con người, vũ khí truyền thống và drone đang định hình lại các học thuyết quân sự. Sự xuất hiện của drone đã gián tiếp đẩy những khí tài quân sự trị giá hàng chục triệu USD vào một cuộc khủng hoảng bất đối xứng về chi phí, tạo ra một bài toán kinh tế khốc liệt chưa từng có cho các quân đội truyền thống.

Bản chất của hình thức tác chiến này là việc các loại drone tấn công một chiều (OWA-UAV) hoặc drone được điều khiển bằng góc nhìn thứ nhất (drone FPV) có chi phí sản xuất cực thấp, từ vài trăm tới vài chục nghìn USD, được phe tấn công phóng đi hàng loạt. Mục tiêu của chúng không chỉ là phá hủy hạ tầng của đối phương mà còn nhằm gây quá tải, bào mòn và làm cạn kiệt nguồn đạn dược của những hệ thống phòng không trị giá hàng triệu USD như Patriot hay tên lửa AMRAAM.

Tiến sĩ Sitki Egeli từ Đại học Kinh tế Izmir phân tích rằng việc áp dụng các học thuyết phòng không truyền thống - bắn các đạn tên lửa đắt tiền như Patriot hoặc điều động tiêm kích mang tên lửa không đối không AMRAAM - đã không còn khả thi. Nghịch lý về chi phí, cộng với giới hạn về kho đạn dự trữ, đang làm cho hình thức phòng thủ này dần trở nên khó duy trì.

Trong cuộc xung đột trên Biển Đỏ, các tàu khu trục Aegis của Hải quân Mỹ, điển hình như tàu USS Laboon, buộc phải liên tục phóng các quả tên lửa phòng không đắt tiền để cản phá những chiếc drone của Houthi có giá khoảng 20.000 USD. Trên đất liền, các dòng drone cảm tử như Shahed hay Geran-2 liên tục được triển khai để tập kích, gây hư hại cho các đài radar Patriot và đài cảnh báo sớm, phá hủy nhà vòm kiên cố và đe dọa trực tiếp lực lượng tiêm kích thế hệ mới F-16 hay F-35 tại các căn cứ đồn trú của Mỹ và đồng minh.

Chỉ sai lầm trong khoảnh khắc cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Drone “giam chân” con người

Sự xuất hiện của drone với số lượng lớn còn khiến các lực lượng bị hạn chế hành động, biến toàn bộ không gian xung quanh tiền tuyến thành một “vùng chết” đúng nghĩa.

Trong không gian bị giám sát 24/7 này, con người bị đẩy vào thế phòng thủ bị động hoàn toàn, bị giam chân bên trong các hầm hào, công sự và mọi hoạt động luân chuyển quân hay tiếp tế đều có khả năng phải đối mặt trực tiếp với ranh giới sống chết. Dù binh sĩ cố gắng sử dụng các loại súng bộ binh để bắn hạ các thiết bị bay nhỏ bé nhưng hiếm khi hiệu quả do tốc độ và sự linh hoạt của drone.

Chuẩn tướng Atle Molde, chỉ huy Lực lượng đặc nhiệm Legio phụ trách đào tạo binh sĩ Ukraine, cho hay lực lượng trên thực địa phải chịu rất nhiều thương vong ngay trong quá trình tiến vào và rút ra khỏi hệ thống chiến hào của chính họ.

Thực tế giao tranh tại Ukraine cho thấy sự áp đảo này khốc liệt đến mức nào. Nhiều toán lính Ukraine rơi vào cảnh bị giam cầm thực sự trong các hầm ngầm suốt nhiều tháng liên tục mà không thể luân chuyển hay rút lui. Việc thò đầu ra khỏi công sự hay di chuyển trên mặt đất là một hành động mạo hiểm. “Họ vừa bước ra ngoài là ngay lập tức bị nã đạn dồn dập và sau đó họ phải giả chết, hy vọng sẽ có khoảng trống để chạy”, một cựu binh sĩ cho biết.

Sức sát thương lớn từ drone AI

Việc tích hợp AI cho phép drone tự nhận diện, bám đuổi và lao vào mục tiêu, không còn phụ thuộc vào tín hiệu điều khiển hay hệ thống định vị vệ tinh từ con người. Sự độc lập này giải phóng con người khỏi vai trò điều khiển thủ công từng chiếc drone đơn lẻ, chuyển sang giai đoạn một người có thể quản lý cùng lúc cả một bầy drone tự động.

Phân tích về bước ngoặt công nghệ này, nhà phân tích quốc phòng Đức Marc Lange chỉ ra rằng tác động lớn nhất nằm ở khả năng nhân bản quy mô tác chiến: “Khi một toán thủ có thể phóng 100, 50 hoặc chỉ 20 drone cùng lúc, có thể thay đổi hoàn toàn kinh tế chiến tranh”.

Kateryna Bondar, chuyên gia nghiên cứu cấp cao thuộc Trung tâm AI Wadhwani (Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế - CSIS, Mỹ), nhấn mạnh, xu hướng tác chiến hiện đại không nằm ở việc cố gắng chế tạo những cỗ máy bay không người lái đắt tiền, phức tạp, mà là tích hợp các mô-đun AI thương mại nhỏ gọn vào khung drone FPV đại trà để biến chúng thành vũ khí thông minh có khả năng kháng nhiễu. Như vậy, việc triển khai liên tục drone tích hợp AI đang cho phép bên sở hữu áp đảo không gian tác chiến nhờ quy mô, độ bền và tốc độ thích ứng.

Tuy nhiên, hãy thử hình dung một kịch bản tác chiến: Một bầy drone tự hành tích hợp AI nhận lệnh tuần tra một vùng giáp ranh. Hệ thống radar phát hiện đoàn xe di chuyển. Do bụi bẩn làm mờ camera hoặc lỗi thuật toán nhận diện hình ảnh, AI nhầm lẫn một chiếc xe dân sự là xe chở quân nhu và tự động khai hỏa. Trong kịch bản này, ai sẽ là người nhận trách nhiệm? Theo các chuyên gia, các khung luật pháp quốc tế hiện hành đang không theo kịp trước tốc độ tự động hóa của vũ khí hiện đại.

Phân tích về điểm nghẽn này với VTC News, PGS.TS Takashi Hosoda, giảng viên Khoa Chính trị & Quan hệ Quốc tế thuộc Đại học West Bohemia (Cộng hòa Séc), chỉ ra: “Tất nhiên, nếu có thể xác định rõ người vận hành hoặc quốc gia chịu trách nhiệm đối với một hệ thống không người lái, luật pháp quốc tế hiện hành vẫn có thể cung cấp cơ sở để quy trách nhiệm pháp lý. Nhưng vấn đề trở nên phức tạp hơn đáng kể khi các hệ thống không người lái được kết hợp với trí tuệ nhân tạo và được trao quyền tự chủ lớn hơn trong việc xác định hoặc tấn công các mục tiêu”.

Khi vai trò của AI trong quá trình ra quyết định gia tăng, việc xác định ai phải chịu trách nhiệm cho quyết định cuối cùng ngày càng trở nên khó khăn. Điều này tạo ra một khoảng cách quan trọng giữa công nghệ quân sự đang phát triển nhanh chóng và các cơ chế quốc tế hiện có để điều chỉnh việc sử dụng công nghệ và bảo đảm trách nhiệm giải trình.

Tác giả Grace Sheehan, từ Trường Nghiên cứu Quốc tế Henry M. Jackson (Đại học Washington, Mỹ), cho rằng sự cạnh tranh chiến lược này giữa các cường quốc quân sự đang tạo ra một “cuộc đua tiến hóa” vũ khí tự hành. Khi một quốc gia lo sợ đối thủ vượt mặt về tốc độ xử lý của AI trên chiến trường, họ sẽ không muốn tự hạn chế mình bằng các hiệp ước cấm vũ khí tự động và dẫn đến là những cuộc đàm phán quốc tế về quản lý vũ khí tự hành sát thương rơi vào bế tắc.

Drone đối đầu drone

Hình ảnh được cho là cuộc đối đầu đầu tiên trong lịch sử giữa các phương tiện mặt nước không người lái. Nguồn: Telegram

Mô hình tương tác tiếp theo trong bức tranh tác chiến hiện đại là drone đối đầu drone nhằm thoát khỏi cái bẫy kinh tế khi phải liên tục dùng các loại tên lửa phòng không đắt đỏ để hạ gục thiết bị bay giá rẻ. Các lực lượng quân sự đã phát triển các dòng drone đánh chặn chuyên dụng với chi phí sản xuất cực thấp, dao động từ 1.000 - 3.000 USD, hoặc triển khai các xuồng máy tự hành (USV) mang vũ khí để trực tiếp tiêu diệt phương tiện không người lái của đối phương.

Thực tế chiến trường chứng minh kịch bản các cỗ máy tự đối đầu nhau dưới bàn tay con người không còn nằm trên lý thuyết. Tại Ukraine, các hệ thống drone đánh chặn được chế tạo bằng công nghệ in 3D như Sting, Merops, kết hợp cùng mạng lưới cảm biến khí cầu MaXon đã tự động hóa tới 95% quá trình bám bắt mục tiêu, tạo nên lá chắn hiệu quả để tiêu diệt các dòng drone cảm tử Shahed.

Cuộc đua này cũng lan xuống mặt nước khi trên Biển Đen, xuồng không người lái Sargan-3000 của Ukraine trang bị trạm súng máy tự động Protector 12,7mm giao chiến với xuồng cảm tử Orcan của Nga - chính thức ghi nhận trận hải chiến đầu tiên trong lịch sử diễn ra hoàn toàn giữa hai thiết bị không người lái.

Tuy nhiên, ngay cả khi công nghệ đã tự động hóa tới 95%, vai trò của con người trong vòng lặp chỉ huy (Human-in-the-Loop) vẫn mang tính sinh tử. Dmytro Zhmailo từ Trung tâm An ninh và Hợp tác Ukraine khẳng định “sự nhanh nhạy trong việc ra quyết định của con người” mới là yếu tố then chốt, khi đưa ra lựa chọn mục tiêu và cấp lệnh tiêu diệt cuối cùng.

Có thể nói, trong cuộc giao tranh không người lái hiện đại, ưu thế áp đảo không còn thuộc về quy mô vũ khí truyền thống mà đang dần trở nên phụ thuộc vào các yếu tố như: khả năng làm chủ độ cao và tốc độ; mức độ tự động hóa của AI; khả năng kháng tác chiến điện tử; mạng lưới phát hiện sớm; hỏa lực chuyên dụng và đặc biệt là tốc độ đổi mới công nghệ.

Và trong cuộc giao tranh đầy rẫy nguy hiểm ấy, mạng sống của con người trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Để sinh tồn, những người lính buộc phải thay đổi cách ứng phó một cách toàn diện. Áp lực nghẹt thở giữa sống và chết đã khiến định nghĩa về sự khốc liệt của chiến tranh phải được viết lại bằng thứ ngôn ngữ hoàn toàn mới.

Mời đón đọc bài 3: Binh lính quay cuồng đối phó drone: Thò đầu ra là thiệt mạng