Xung đột Iran chuyển từ oanh kích sang 'cuộc đấu ý chí' tại eo biển Hormuz

Xung đột Mỹ - Iran đang dịch chuyển từ các đợt không kích quy mô lớn sang thế đối đầu căng thẳng và kéo dài tại eo biển Hormuz, trong bối cảnh chi phí kinh tế gia tăng và Tổng thống Donald Trump đối mặt áp lực chính trị trong nước.

Thế giằng co

Sáng thứ Năm (giờ Washington), một quan chức cấp cao Iran đăng trên mạng xã hội X cho biết các lực lượng nước này đang ẩn náu trong các hang biển gần eo Hormuz, sẵn sàng “giáng đòn tàn phá".

Chỉ 18 phút sau, Tổng thống Trump phản hồi trên Truth Social, tuyên bố đã ra lệnh cho Hải quân Mỹ “bắn hạ bất kỳ tàu thuyền nào” có hành vi “rải thủy lôi tại vùng biển eo Hormuz”.

Cả hai bên dường như đều không muốn quay lại vòng xoáy bạo lực từng bao trùm phần lớn Trung Đông trước lệnh ngừng bắn ngày 7/4, dù vẫn liên tục khẳng định sẵn sàng cho kịch bản đó. Đồng thời, không bên nào cho thấy dấu hiệu nhượng bộ trước các yêu cầu của đối phương. Các màn “ăn miếng trả miếng” với những lời đe dọa, khiêu khích và va chạm trên biển diễn ra liên tiếp, trong khi nhiều căng thẳng còn được thể hiện công khai trên mạng xã hội.

Bà Suzanne Maloney, chuyên gia về Iran và Phó Chủ tịch Viện Brookings (Mỹ), cho biết ban đầu bà tin rằng một thỏa thuận ngoại giao có thể nhanh chóng tháo gỡ bế tắc, bởi việc đóng cửa eo Hormuz gây tổn thất lớn về kinh tế và chiến lược cho Mỹ. Tuy nhiên, bà cho rằng thực tế khiến bà buộc phải điều chỉnh kỳ vọng, khi Iran tỏ rõ quyết tâm duy trì quyền kiểm soát eo biển như một đòn bẩy, trong khi ông Trump rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan về chiến lược.

“Ông ấy bị mắc kẹt trong tình thế này chừng nào eo biển còn bị đóng”, bà Maloney nhận định. “Tốc độ mà vấn đề này trở thành một ‘vũng lầy’ đối với Mỹ thực sự đáng kinh ngạc".

Về phần mình, ông Trump khẳng định ông “có tất cả thời gian trên thế giới, còn Iran thì không” trong cuộc đối đầu tại eo Hormuz. Ông đồng thời chia sẻ lại bài viết của nhà bình luận có quan điểm cứng rắn Marc A. Thiessen, trong đó đề xuất Mỹ nên cho Iran 72 giờ trước khi nối lại chiến sự và mở eo biển bằng vũ lực.

“Nếu họ không muốn đạt được thỏa thuận, tôi sẽ kết thúc bằng biện pháp quân sự”, ông Trump nói với báo giới tại Nhà Trắng hôm thứ Năm.

Tuy nhiên, theo nhận định của các chuyên gia, trên thực tế, Tổng thống Mỹ đang phải đối mặt với hàng loạt lựa chọn khó khăn. Việc Mỹ phong tỏa hoạt động vận tải của Iran tại eo Hormuz, kết hợp với các biện pháp đáp trả của Tehran đối với tàu thuyền khác, đang siết chặt thị trường năng lượng và hàng hóa toàn cầu, làm gia tăng nguy cơ lạm phát tại Mỹ, trong khi Đảng Cộng hòa bước vào mùa bầu cử giữa nhiệm kỳ đầy thách thức.

Iran được cho là đang tìm cách buộc Washington phải nhượng bộ, bao gồm nới lỏng trừng phạt và đạt thỏa hiệp về chương trình hạt nhân, trước khi chấp nhận bất kỳ giải pháp ngoại giao nào. Theo bà Maloney, các dấu hiệu cho thấy giới lãnh đạo Iran tin rằng họ có khả năng chịu đựng áp lực kinh tế tốt hơn so với chính quyền Tổng thống Trump.

Trong khi đó, lựa chọn quân sự có thể khiến Mỹ phải trả giá đắt hơn nữa. Ông Seth G. Jones, Chủ tịch bộ phận quốc phòng và an ninh tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định các cuộc không kích đơn lẻ khó gây thiệt hại đủ lớn để vô hiệu hóa khả năng phản công của Iran. Việc mở lại eo Hormuz bằng vũ lực là khả thi, nhưng tiềm ẩn nguy cơ tàu chiến Mỹ bị đánh chìm, hoặc binh sĩ Mỹ phải đổ bộ chiếm giữ đảo hay bờ biển và đối mặt thương vong.

Ngoài ra, ông Trump vẫn phải giải bài toán liên quan tới khoảng 970 pound (gần 440 kg) uranium làm giàu cao của Iran - lượng vật liệu được cho là đủ để chế tạo khoảng một chục vũ khí hạt nhân. Tổng thống Mỹ tiếp tục khẳng định quyết tâm ngăn chặn năng lực này, cảnh báo rằng nếu thất bại, hậu quả có thể là một “thảm họa hạt nhân” tại các thành phố châu Âu nằm trong tầm bắn của tên lửa Iran.

Về phía Tehran, nước này cũng đứng trước những lựa chọn không kém phần khó khăn. Các đòn tấn công nhằm vào căn cứ Mỹ và các quốc gia Ả Rập quanh Vịnh Ba Tư đã góp phần buộc ông Trump phải tuyên bố ngừng bắn. Tuy nhiên, theo ông Jones, việc đạt thêm lợi ích bằng biện pháp quân sự sẽ rất khó, đặc biệt trong bối cảnh Iran đang chịu phong tỏa và đã bị tổn thất về năng lực quân sự.

“Hiện tại giống như một trò ‘đấu gà’”, ông Jones nhận định, hàm ý cả hai bên đều chờ đối phương nhượng bộ trước. Ông cho rằng tại cả Washington và Tehran, giới chức quân sự có thể đang cảnh báo lãnh đạo chính trị rằng công cụ quân sự khó mang lại một giải pháp lâu dài.

Lối thoát ngoại giao

Trong bối cảnh bế tắc quân sự và áp lực kinh tế đè nặng lên cả hai phía, nhiều chuyên gia nhận định giải pháp thông qua đàm phán là lối thoát hợp lý nhất. Tuy nhiên, nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu, khi cả Mỹ và Iran vừa tìm cách thể hiện quyết tâm tại tuyến hàng hải chiến lược này, vừa song song thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao.

“Đây là một trạng thái mất cân bằng”, ông Brian Katulis, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông, nhận định, đề cập đến sự song hành giữa các nỗ lực ngoại giao và “cuộc đấu ý chí” trên thực địa.

Mỹ đổ quân, bắt tàu Iran.

Hôm thứ Tư, Iran công bố đoạn video cho thấy lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo chặn hai tàu hàng gần eo Hormuz, với các binh sĩ bịt mặt leo lên một tàu bằng thang. Sang ngày hôm sau, quân đội Mỹ cũng công bố video riêng, ghi lại cảnh lực lượng hải quân đổ bộ từ trực thăng xuống một tàu chở dầu mà họ cho là đang vận chuyển dầu của Iran tại Ấn Độ Dương.

Dù vậy, ông Trump cho biết vẫn muốn dành cơ hội cho ngoại giao. Liên quan đến việc gia hạn lệnh ngừng bắn, Tổng thống Trump nhận định Iran đang gặp khó khăn trong đàm phán vì “tình hình nội bộ rất rối loạn”.

“Họ muốn đạt thỏa thuận”, ông nói. “Chúng tôi nghĩ nên cho họ thêm chút thời gian để giải quyết những bất ổn".

Trong khi đó, cộng đồng quốc tế đang theo dõi sát diễn biến và thời gian kéo dài của cuộc khủng hoảng. Một thế bế tắc lâu dài giữa Mỹ và Iran tiềm ẩn rủi ro rất lớn, bởi nhiều mặt hàng thiết yếu, không chỉ dầu mỏ, khí tự nhiên mà còn phân bón và helium, đều đi qua eo Hormuz.

Ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhận định với CNBC rằng cuộc khủng hoảng đang xấu đi từng ngày. Trong khi đó, ông Cliff Kupchan, Chủ tịch danh dự của Eurasia Group, cho rằng nguy cơ eo Hormuz bị đóng cửa trong nhiều tháng mới chỉ bắt đầu được thị trường tính đến.

“Đây thực sự là kịch bản mà cả giới phân tích chính trị lẫn thị trường cần nghiêm túc xem xét hơn”, ông nói. “Chúng ta đang bước vào một vùng chưa từng có tiền lệ".