Thủ phủ tôm hùm Đắk Lắk kẹt giữa vòng luẩn quẩn tỷ phú - trắng tay

Thủ phủ tôm hùm Đắk Lắk kẹt giữa vòng luẩn quẩn tỷ phú - trắng tay

Buổi sáng ở vịnh Xuân Đài (phường Sông Cầu, Đắk Lắk), biển vẫn đẹp đến nao lòng. Từ trên bờ nhìn xuống, mặt vịnh một màu xanh thẫm, những triền núi ôm lấy vùng nước như hai cánh tay khép lại, vài chiếc thuyền nhỏ nằm im trong khoảng sáng đầu ngày. Nếu không biết nơi này vừa qua trận lũ cuối tháng 11/2025, người ta khó hình dung dưới vẻ bình yên ấy đã xảy ra chuyện gì.

Vịnh Xuân Đài bình yên nhìn từ trên cao.

Biển che giấu mất mát rất giỏi. Nước rút, bùn tan dần, những mảnh bè được kéo lên bờ, lồng hư được tháo dỡ, tôm chết đã bán tháo hoặc vùi bỏ. Mặt vịnh lại phẳng lặng, trong khi người dân vẫn phải làm lại những chiếc lồng đã gửi xuống đó cả đời vốn liếng.

Người nuôi tôm thì không sao quên được. Bà Nguyễn Thị Sáu, 64 tuổi, từng có 120 ô lồng trên vịnh. Sau lũ, bà chỉ còn khoảng 30 ô với những con tôm nhỏ. “Thiệt hại 4-5 tỷ đồng. Cả đời gắn với biển, giờ không bám biển thì biết làm gì?”, bà nói với mắt bà đỏ hoe.

Ông Nguyễn Văn Trung, 54 tuổi, hơn 30 năm gắn với nghề nuôi tôm hùm, mất gần 7 tỷ đồng tiền tích góp. “Chưa kịp gượng dậy sau bão thì lũ cuốn đi hết”, ông xót xa thốt lên trước những mất mát.

Ở nhiều căn nhà ven biển phía Đông Đắk Lắk, người nuôi tôm sau thiên tai vẫn ngồi trước hiên, nhìn ra mặt nước quen thuộc, lo lắng tính tiếp cách khắc phục theo hướng nào.

Ở Sông Cầu, nhiều gia đình đã đổi đời nhờ con tôm. Một nghề khởi đầu bằng vài chiếc lồng thử nghiệm dần khiến vùng biển này được gọi là làng tỷ phú.

Ông Trung còn nhớ năm 1992, ông cùng một số hộ bắt tôm hùm con ngoài biển về nuôi thử. Ngày ấy, gia đình ông sống trong một căn nhà nhỏ. Mùa biển động, nhìn ra ngoài chỉ thấy mênh mang là nước và nỗi lo cũng mênh mang như thế, bởi tiền kiếm từ nghề biển ngày nào biết ngày đó, có khi cả tháng đánh bắt không đủ trả các khoản chi trong nhà.

Khi bắt đầu nuôi tôm hùm, ông không có nhiều vốn, chỉ làm được vài chiếc lồng. Thấy người khác nuôi có tiền, ông cố làm thêm. Vụ trước có lãi lại dồn vào vụ sau, số lồng tăng lên lúc nào ông cũng không nhớ nữa.

Ông cũng không nhớ chính xác năm nào gia đình có vụ tôm đầu tiên mà ông phải lấy chiếc máy tính cũ của đứa con trai ra cộng đi cộng lại, rồi mới dám tin tiền bán tôm một mùa bằng nhiều năm làm lụng trước đó.

Nhưng ông nhớ rất rõ buổi tối cuối năm 2011. Khi đó giá tôm 2,65 triệu đồng/kg. Nhà ông nuôi gần 22.000 con, xuất bán 5.000 con, thu hơn 2,5 tỷ đồng, trừ chi phí còn lãi gần 2 tỷ.

Tiền bán tôm chuyển về, hai vợ chồng ngồi cạnh nhau, không nói nhiều, lần lượt ghi ra giấy tiền giống, tiền thức ăn, tiền công, tiền sửa lồng, những khoản nợ phải trả và số còn lại. Ông kể, khi con số cuối cùng hiện ra, vợ ngẩng lên hỏi: “Vậy là mình còn từng này hả ông?”. Ông cười: “Ừ, lần này mình là người có tiền thật rồi”.

Vụ tôm năm đó, quê ông có thêm nhiều tỷ phú mới. “Thời điểm đó vịnh Hòa có hơn 300 hộ nuôi từ 5.000 con trở lên, doanh thu hơn 2,2 tỷ đồng/hộ, trừ chi phí còn lãi hơn 1,5 tỷ đồng. Thanh niên ở vịnh Hòa nói đùa: Lâu rồi quên mất uống rượu nấu. Giỗ chạp xài toàn bia lon. Chỉ cần bán 2 con tôm hùm là đủ sắm sửa bữa tiệc đàng hoàng”, ông Trung kể.

“Cái hay của con tôm hồi đó là mình nhìn thấy nó lớn thì mình biết tiền cũng đang lớn theo”, ông nói rồi cười. “Chứ hồi nghèo, cầm trong tay vài trăm nghìn đã thấy quý lắm, làm sao nghĩ có ngày mình ngồi tính tiền tỷ”.

Ông kể những con số ấy bằng giọng bình thản. Trước ngày bán tôm là hàng tháng trời thức dậy từ sớm, những lần lặn xuống kiểm tra lồng, những đêm mất ngủ khi tôm bỏ ăn, những ngày đứng bên bè nhìn trời đổi màu, chỉ mong gió đừng lớn thêm.

Ông nhớ nhất năm gia đình quyết định xây nhà mới. “Nhà cũ mưa xuống là dột, gió lớn thì nghe tiếng mái tôn rung cả đêm. Lúc có tiền, vợ tôi bảo thôi, làm căn nhà cho đàng hoàng, sau này con cái còn có chỗ mà về”.

Ông kể chuyện ấy không có vẻ gì khoe khoang, đôi lúc còn ngập ngừng. Rồi ông chỉ tay về căn nhà phía sau lưng: nền cao, tường chắc, khoảng sân đủ rộng cho vài chiếc xe đậu. Căn nhà mới không còn cảnh mưa xuống phải lấy chậu hứng nước dột.

Những ngôi nhà khang trang nhờ tôm hùm ở vùng biển Vịnh Xuân Đài.

Hai người con của ông được học hành đầy đủ. Người con lớn đi làm xa, người con út học xong vẫn về quê, có thời gian ra bè phụ cha mẹ chăm tôm. “Ngày trước mình cực thế nào thì con mình không cần phải cực như thế nữa”, ông nói, mắt vẫn nhìn về phía biển. “Mình làm tôm cũng chỉ mong vậy”.

Chuyện của ông Trung cũng là chuyện của nhiều gia đình trong vùng nuôi. Chiếc lồng này sinh ra chiếc lồng khác, tiền bán tôm vụ trước thành vốn vụ sau. Nhà mới mọc lên dọc những con đường ven biển, hàng quán đông hơn. Quanh con tôm có người làm lồng, người bán thức ăn, người vận chuyển, thu mua và làm thuê trên bè.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, khu vực phía Đông tỉnh, tức địa bàn Phú Yên cũ, có hơn 189 km bờ biển cùng nhiều đầm, vịnh kín gió, nước luân chuyển tốt, nắng ấm quanh năm.

Nghề nuôi tôm hùm lồng hình thành ở đây từ những năm 1990, với tôm hùm bông, tôm hùm xanh là đối tượng chủ lực. Ba thập niên sau, vùng nuôi trải khắp vịnh Xuân Đài, đầm Cù Mông, vịnh Vũng Rô và các vùng biển hở ven bờ.

Sông Cầu dần được gọi là “thủ phủ” tôm hùm của Phú Yên. Năm 2024, riêng thị xã Sông Cầu (cũ) có khoảng 129.320 lồng tôm hùm, sản lượng hơn 2.190 tấn; mỗi héc-ta mặt nước nuôi trồng thủy sản cho giá trị khoảng 1,55 tỷ đồng/năm. Khoảng 4.000 hộ dân với khoảng 10.000 lao động tham gia nuôi trồng thủy sản, chủ yếu là tôm hùm.

Theo báo cáo tháng 7/2026 của Sở, toàn tỉnh hiện có khoảng 153.000 lồng nuôi tôm hùm trên diện tích gần 2.000 ha; sản lượng năm 2025 đạt 2.520 tấn, riêng sáu tháng đầu năm 2026 ước khoảng 1.520 tấn.

Ngay trong thời nghề tôm đem lại tiền tỷ, người nuôi đã phải sống cùng rủi ro. Càng làm thêm lồng, họ càng đưa thêm vốn xuống biển. Khi tài sản của cả gia đình nằm dưới mặt nước, mùa mưa bão luôn là quãng thời gian khó yên lòng.

Ông Trung hiểu điều đó hơn ai hết. Ba mươi năm nuôi tôm hùm đủ để ông biết nghề này không chỉ có những căn nhà đẹp và những vụ thu tiền tỷ. Mùa mưa đến, người nuôi phải canh lồng.

Bão tới, phải chằng chống bè. Mưa lớn, phải theo dõi nước. Nước ngọt đổ xuống, phải tìm cách hạ lồng. Những ngày biển động, người nuôi gần như không rời mắt khỏi vùng nuôi.

Thiệt hại sau trận lũ tháng 11/2025.

Rủi ro không đợi đến năm 2025 mới xuất hiện. Có năm mưa bão làm hư lồng, có năm tôm chết, có năm nước biến động khiến người nuôi trở tay không kịp. Năm 2022, mưa bão khiến hàng chục nghìn con tôm hùm ở vùng nuôi Sông Cầu chết.

Tháng 5/2024, tại đầm Cù Mông, gần 62 tấn tôm hùm cùng gần 30 tấn cá nuôi chết, khoảng 160 hộ bị thiệt hại. Những ngày ấy, người nuôi đứng bên những chiếc lồng đầy xác tôm cá.

Sau mỗi mùa tôm chết, người dân lại sửa lồng, mua giống, xuống biển. Một vụ thành công bù được nhiều tháng nhọc nhằn, vài vụ thắng dựng được một căn nhà. Có người từ hai bàn tay trắng thành tỷ phú, cũng có người từng là “tỷ phú” rồi lại trắng tay.

Sau trận lũ cuối tháng 11/2025, vùng nuôi tôm hùm đang được dựng lại từ những chiếc lồng nhỏ và những mẻ tôm giống mới thả. Người nuôi đã trở lại bè. Con tôm bắt đầu vòng nuôi mới; đến ngày xuất bán, nó sẽ theo thương lái đến doanh nghiệp và thị trường.

Người nuôi chăm được con tôm lớn lên trong lồng. Nhưng đến ngày bán, họ có quyết định được nó đáng giá bao nhiêu?

>>> Mời quý độc giả đón đọc kỳ 2: Tỷ phú bị ép giá