Những thách thức với kinh tế xanh của Trung Quốc năm 2026

Năm 2026, Trung Quốc bắt đầu triển khai Kế hoạch 5 năm lần thứ 15, với trọng tâm tiếp tục “xanh hóa” nền kinh tế và hiện thực hóa hai mục tiêu khí hậu dài hạn: Đạt đỉnh phát thải carbon vào năm 2030 và trung hòa carbon vào năm 2060.

Tuy nhiên, nỗ lực này dự báo gặp nhiều trở ngại trong bối cảnh cơ cấu năng lượng của Trung Quốc vẫn phụ thuộc lớn vào than đá, vốn chiếm khoảng 51% sản lượng điện tính đến giữa năm 2025.

Lưới điện quá tải, năng lượng sạch bị lãng phí

Miền tây Trung Quốc, gồm các khu vực như Tây Tạng, Tân Cương và Thanh Hải, là trung tâm sản xuất điện gió và điện mặt trời của nước này. Tuy nhiên, vào những thời điểm nắng và gió mạnh, lượng điện sạch tạo ra vượt quá khả năng tiếp nhận của lưới điện, buộc các nhà điều hành phải yêu cầu giảm công suất phát.

Tình trạng khiến lượng lớn điện tái tạo không thể truyền tới các trung tâm kinh tế phía đông, nơi nhu cầu tiêu thụ cao nhất, dẫn đến lãng phí nguồn năng lượng sạch. Để khắc phục, Trung Quốc cần đầu tư mạnh vào hệ thống truyền tải và lưu trữ điện. Năm 2025, Tập đoàn Lưới điện Quốc gia Trung Quốc chi 650 tỷ nhân dân tệ (2,4 triệu tỷ đồng) để nâng cấp hạ tầng điện.

Thách thức đặt ra là duy trì các khoản đầu tư lớn này trong bối cảnh nền kinh tế vẫn chịu tác động kéo dài từ cuộc khủng hoảng bất động sản năm 2021.

Giảm than đá nhưng không để mất điện

Dù đặt mục tiêu trở thành quốc gia đi đầu về năng lượng xanh, Trung Quốc tiếp tục mở rộng công suất điện than. Trong năm 2024, nước này bổ sung thêm lượng công suất điện than tương đương gấp đôi nhu cầu điện hàng năm của Anh.

Nguyên nhân chủ yếu do lo ngại về an ninh năng lượng, khi Trung Quốc muốn tránh tái diễn tình trạng mất điện diện rộng từng xảy ra trong giai đoạn 2020 - 2022. Than đá vẫn được coi là nguồn điện ổn định, có thể cung cấp liên tục, trong khi năng lượng tái tạo chưa đủ khả năng thay thế hoàn toàn.

Tuy nhiên, việc tiếp tục đầu tư vào điện than làm suy giảm hiệu quả các cam kết khí hậu và phản ánh sự giằng co giữa mục tiêu giảm phát thải và nhu cầu tăng trưởng kinh tế.

Dư thừa công suất xanh

Năng lực sản xuất khổng lồ của Trung Quốc, từng là một lợi thế, nay lại đang trở thành vấn đề. Các nhà máy sản xuất nhiều hơn mức thị trường trong nước có thể tiêu thụ, dẫn đến cạnh tranh gay gắt và cuộc chiến giảm giá, khiến lợi nhuận doanh nghiệp bị thu hẹp.

Chính phủ Trung Quốc đứng trước bài toán cân bằng giữa việc kiểm soát sản xuất dư thừa và duy trì tăng trưởng của các ngành công nghiệp xanh, lĩnh vực đang tạo ra hàng triệu việc làm và đóng góp đáng kể cho nền kinh tế. Năm 2024, các ngành công nghiệp xanh ước tính đóng góp khoảng 10% GDP của Trung Quốc.

Căng thẳng thương mại gia tăng

Việc Trung Quốc dư thừa các công nghệ sạch như tấm pin mặt trời giá rẻ, xe điện (EV) và pin gây căng thẳng thương mại ở nước ngoài. Liên minh châu Âu (EU) đã áp thuế lên tới 35% với xe điện Trung Quốc và tiến hành điều tra các khoản trợ cấp trong lĩnh vực năng lượng tái tạo.

Từ ngày 1/1/2026, EU cũng chính thức áp dụng Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM), đánh thuế các sản phẩm nhập khẩu có mức phát thải cao trong quá trình sản xuất.

Dù không trực tiếp nhắm vào xe điện hay pin mặt trời, cơ chế này sẽ áp thuế lên các nguyên liệu có hàm lượng carbon cao được sử dụng trong sản xuất chúng, chẳng hạn như thép và nhôm. Điều này có thể làm suy giảm lợi thế cạnh tranh của công nghệ sạch Trung Quốc tại thị trường châu Âu.

Khó khăn trong triển khai cấp địa phương

Chính quyền địa phương chịu trách nhiệm thực hiện các chính sách khí hậu của trung ương, song nhiều địa phương, đặc biệt ở cấp thành phố, thiếu nguồn lực tài chính và kỹ thuật, dẫn đến khó khăn trong việc thực hiện các sáng kiến ​​xanh trên thực tế. Trong khi đó, việc đánh giá và bổ nhiệm cán bộ vẫn dựa chủ yếu vào các chỉ tiêu kinh tế truyền thống như tăng trưởng GDP và thu hút đầu tư, thay vì các mục tiêu liên quan đến khí hậu.

Điều này khiến nhiều địa phương tiếp tục ưu tiên các dự án điện than, vừa đảm bảo nguồn điện ổn định, vừa tạo việc làm và tăng thu ngân sách.

Những thách thức trên cho thấy con đường chuyển đổi xanh của Trung Quốc trong giai đoạn 2026 - 2030 sẽ không dễ dàng, đòi hỏi sự điều chỉnh mạnh mẽ về chính sách, đầu tư và cơ chế phối hợp giữa trung ương và địa phương.