Mở khoá công nghệ mới giải mã ADN, trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ

“Khi đạt được kết quả tách chiết ADN tỷ lệ rất cao và khớp nối được 5 gia đình liệt sĩ ngay trong lần đầu tiên tại nghĩa trang Trà Lĩnh, cảm giác của chúng tôi như vỡ òa sau rất nhiều kỳ vọng”.

Đó là chia sẻ của PSG. TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, về dấu mốc quan trọng trên hành trình của những nhà khoa học khi áp dụng những công nghệ tiên tiến trong việc giám định ADN, giải mã hài cốt liệt sĩ sau rất nhiều năm.

Lực lượng chức năng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Giai đoạn 2019 - 2021, Viện Sinh học triển khai giám định hơn 4.000 mẫu hài cốt liệt sĩ, nhưng chỉ thu được hơn 1.000 dữ liệu từ mẫu có thể sử dụng để đối sánh với ADN thân nhân. Tỷ lệ tách chiết hoặc thu nhận ADN thành công khoảng 22%. Trong số dữ liệu thu được, chỉ 9 trường hợp được khớp nối để trả kết quả cho gia đình.

Một trong những khó khăn lớn là chất lượng mẫu. Nhiều mẫu hài cốt đã trải qua thời gian dài chôn cất trong điều kiện khí hậu nhiệt đới, khiến ADN suy thoái, gây khó khăn cho quá trình giám định.

Với những mẫu thuận lợi, kết quả có thể được xác định ngay từ lần đầu, mất khoảng 7 - 10 ngày. Tuy nhiên, có những mẫu phải thực hiện lại nhiều lần, thậm chí tới 10 lần nhưng vẫn không thể cho kết quả.

“Kết quả giám định giai đoạn trước cho thấy chúng ta đã chạm tới giới hạn của công nghệ”, ông Tiến nói, cho biết tỷ lệ tách chiết và thu nhận ADN thành công còn thấp, cơ sở dữ liệu ADN thân nhân chưa đủ lớn để đối sánh, trong khi ADN ty thể chủ yếu cho phép khớp nối theo dòng mẹ và có tỷ lệ trùng lặp cao trong quần thể.

Để khắc phục những điểm nghẽn này, Viện Sinh học từng bước tiếp cận, phát triển và làm chủ công nghệ giải trình tự thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP), với sự hỗ trợ của Chính phủ Mỹ, Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) cùng các chuyên gia quốc tế.

Theo Viện trưởng Viện Sinh học, điểm nổi bật của NGS-SNP là sử dụng hơn 5.000 chỉ thị ADN trên hệ gen nhân, trong khi công nghệ ADN ty thể trước đây chỉ phân tích một vùng trình tự giới hạn theo dòng mẹ. Lượng chỉ thị lớn giúp mở rộng khả năng thu nhận thông tin di truyền và khớp nối dữ liệu.

Năm 2025, công nghệ được thử nghiệm tại Nghĩa trang Trà Lĩnh, Cao Bằng. Trong 58 mẫu hài cốt được xử lý, 54 mẫu cho kết quả thành công, tương đương khoảng 93%. Ở các thử nghiệm quy mô lớn hơn sau đó, tỷ lệ tách chiết ADN thành công và thu được dữ liệu di truyền vẫn đạt trên 80%.

Hiện công nghệ tiếp tục được triển khai với các mẫu thu nhận từ Nghĩa trang Dốc Bà Đắc, An Giang. Trong 965 phần mộ chưa xác định danh tính, Viện Sinh học đã thu nhận 535 mẫu sinh phẩm đủ điều kiện đưa vào giám định.

“Nhóm mẫu đang thực hiện tiếp tục ghi nhận tỷ lệ tách chiết ADN thành công trên 80%”, Viện trưởng Viện Sinh học cho hay.

Công nghệ giám định mới giúp tăng tỷ lệ tách chiết ADN thành công lên hơn 80%.

Thách thức ngày càng lớn khi thân nhân liệt sĩ cao tuổi và nhiều trường hợp không còn thân nhân trực hệ. Đây cũng là một trong những lý do khả năng mở rộng phạm vi đối sánh của công nghệ mới trở nên quan trọng.

Nếu trước đây việc đối sánh chủ yếu sử dụng ADN thân nhân trực hệ theo dòng mẹ, công nghệ mới có thể mở rộng theo cả dòng cha và dòng mẹ.

“Hiện nay, nhờ các chỉ thị SNP trên nhiễm sắc thể thường (di truyền từ cả cha và mẹ) và trên nhiễm sắc thể Y (di truyền theo dòng cha) việc khớp nối đã mở rộng theo cả dòng cha, dòng mẹ và có thể lên khoảng cách 4, thậm chí 5 thế hệ”, PGS.TS Phí Quyết Tiến nói. Quá trình này có sự hỗ trợ của các phần mềm khớp nối dữ liệu.

Bên cạnh đó là yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân đủ lớn để phục vụ đối sánh. Viện Sinh học đang phối hợp với Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (Cục C06, Bộ Công an) để tích hợp dữ liệu SNP, hướng tới ứng dụng công nghệ mới trong giám định hài cốt liệt sĩ.

PGS. TS Phí Quyết Tiến cho biết Cục C06 đã tích hợp dữ liệu quản lý dân cư với dữ liệu ADN thân nhân. Khi có dữ liệu ADN hài cốt liệt sĩ, các phần mềm hiệu năng cao có thể hỗ trợ khớp nối, xác định thân nhân liên quan đến mẫu sinh phẩm.

Khối lượng mẫu là một áp lực lớn. PGS. TS Phí Quyết Tiến cho biết riêng tại Tây Ninh, Viện Sinh học kế hoạch tiếp nhận 10.000 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ trong một tháng.

Để đáp ứng yêu cầu này, đơn vị phải mở rộng hạ tầng phân tích, bổ sung nguồn lực con người, tăng cường trang thiết bị, đồng thời rà soát quy trình tiếp nhận và bảo quản nhằm hạn chế chậm, nhầm hoặc thất lạc mẫu.

Giám định viên thực hiện công việc chuyên môn tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Công nghệ sinh học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

PGS. TS Phí Quyết Tiến cho biết nhóm nghiên cứu bắt đầu theo đuổi hướng công nghệ mới từ năm 2019, trải qua nhiều thử nghiệm trong và ngoài nước trước khi lần đầu áp dụng năm 2025 tại nghĩa trang Trà Lĩnh.

Kết quả lần thử nghiệm đầu tiên vượt kỳ vọng. Không chỉ đạt tỷ lệ tách chiết ADN cao, quá trình đối sánh đã xác định thành công 5 trường hợp hài cốt liệt sĩ trong số 14 gia đình tham gia đối sánh mẫu. Trước đó, với công nghệ cũ, Viện mất nhiều năm mới có 9 kết quả khớp nối.

“Khi đạt được kết quả tách chiết ADN tỷ lệ rất cao và khớp nối được 5 gia đình liệt sĩ ngay trong lần khớp nối đầu tiên, cảm giác của chúng tôi như vỡ òa sau rất nhiều kỳ vọng”, Viện trưởng Viện Sinh học chia sẻ.

Từ kết quả thử nghiệm công nghệ mới, Ban Chỉ đạo 515 (Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ) giao Viện Sinh học thúc đẩy chuyển giao cho các đơn vị giám định thuộc Bộ Công an, Bộ Y tế và Bộ Quốc phòng.

Mục tiêu đến cuối tháng 3/2027, các đơn vị có thể làm chủ công nghệ, đủ thiết bị để đạt tổng công suất khoảng 40.000 mẫu hài cốt liệt sĩ mỗi năm. Với bốn đơn vị giám định, mỗi đơn vị dự kiến đảm nhiệm khoảng 10.000 mẫu một năm.

PGS. TS Phí Quyết Tiến nhấn mạnh việc đẩy nhanh tiến độ chuyển giao và triển khai công nghệ càng cấp thiết khi thân nhân liệt sĩ ngày càng lớn tuổi, trong khi mẫu hài cốt tiếp tục phân hủy. Kết quả tại Trà Lĩnh vì thế mở thêm hy vọng cho những gia đình trước đây chưa thể nhận được câu trả lời bằng công nghệ giám định thường quy.