Tết Nguyên đán là dịp lễ lớn và quan trọng nhất trong năm của người Việt Nam. Trong nhịp chuyển giao thiêng liêng giữa năm cũ và năm mới, buổi sáng mùng 1 Tết Nguyên đán mang ý nghĩa đặc biệt. Đây là thời điểm mỗi gia đình chuẩn bị mâm cỗ trang trọng dâng lên thần linh và gia tiên, thể hiện lòng thành kính, tri ân tổ tiên, đồng thời gửi gắm ước mong một năm mới an khang, thịnh vượng, mọi điều hanh thông.
Việc chuẩn bị lễ vật, thắp hương và đọc văn khấn sáng mùng 1 Tết không chỉ là một nghi thức tâm linh mà còn là nét đẹp văn hóa truyền thống. Gia chủ, thông qua bài văn khấn, bày tỏ niềm hy vọng về một năm bình an, may mắn và thuận lợi. Nghi lễ này được thực hiện với sự trang nghiêm, thành kính, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” đã ăn sâu trong đời sống tinh thần của người Việt.
Mâm cỗ cúng sáng mùng 1 Tết cần có gì?
Theo phong tục truyền thống, vào ngày mùng 1 Tết, các gia đình đều chuẩn bị mâm cơm cúng tổ tiên. Theo cuốn "Tín ngưỡng Việt Nam" của tác giả Lưu Ánh, do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành. Trong mâm lễ cúng sáng mùng 1 Tết sẽ gồm lễ vật và mâm cỗ.
Lễ vật dâng cúng
Các lễ vật cúng sáng mùng 1 Tết gồm:
- Mâm ngũ quả
- Hương, hoa tươi
- Giấy tiền vàng mã
- Đèn hoặc nến
- Trầu cau
- Rượu, trà
- Bánh chưng hoặc bánh tét
Tùy theo điều kiện kinh tế và quan niệm của từng gia đình, mâm cỗ có thể là cỗ chay hoặc cỗ mặn. Dù lựa chọn hình thức nào, yêu cầu chung vẫn là sự chuẩn bị kỹ lưỡng, chỉn chu, sử dụng những thực phẩm ngon và tươi mới nhất trong dịp đầu năm. Điều này thể hiện sự tôn kính đối với tổ tiên và mong muốn khởi đầu năm mới bằng những điều tốt đẹp nhất.
Do đặc trưng văn hóa từng vùng, mâm cỗ cúng mùng 1 Tết có sự khác biệt nhất định, song đều mang chung ý nghĩa cầu mong năm mới an lành, hạnh phúc.
Mâm cỗ miền Bắc
Mâm cỗ cúng mùng 1 Tết của miền Bắc thường được chuẩn bị đầy đủ, hài hòa, với cấu trúc truyền thống gồm 4 bát, 4 đĩa, tượng trưng cho tứ trụ, bốn phương, bốn mùa.
Bốn đĩa thường bao gồm:
- 1 đĩa gà luộc
- 1 đĩa thịt lợn
- 1 đĩa giò lụa
- 1 đĩa xôi gấc: Xôi gấc với sắc đỏ tượng trưng cho sự may mắn, tốt lành trong năm mới.
Bốn bát thường gồm:
- 1 bát chân giò hầm măng
- 1 bát bóng thả
- 1 bát miến dong
- 1 bát mọc nấm thả
Do quan niệm kiêng sát sinh vào ngày đầu năm, phần lớn nguyên liệu và món ăn đều được chuẩn bị từ trước. Gà cúng cũng thường được làm thịt từ ngày hôm trước để tránh việc giết mổ trong sáng mùng 1.
Gợi ý mâm cỗ cúng sáng mùng 1 Tết Bính Ngọ. (Ảnh: Thu Huong Vu)
Mâm cỗ miền Trung
Mâm cỗ Tết miền Trung nổi bật với sự phong phú, đủ đầy cả món khô lẫn món nước. Các món thường xuất hiện gồm nem lụi, bò nướng, gà quay, lợn quay, thịt nạc rim và không thể thiếu bánh chưng hoặc bánh tét.
Bên cạnh đó là những món đặc trưng như các món cuốn với bánh tráng, rau sống, măng trộn, thịt gà trộn rau răm. Phần tráng miệng có bánh ngũ sắc, bánh phục linh, bánh sen tán, bánh in bột nếp, các loại bánh đậu xanh. Sự đa dạng trong mâm cỗ phản ánh nét văn hóa ẩm thực phong phú của khu vực miền Trung.
Mâm cỗ miền Nam
Mâm cỗ miền Nam có phần phóng khoáng, không quá ràng buộc theo một khuôn mẫu cố định nhưng vẫn đảm bảo sự đầy đặn. Các món thường thấy gồm chả giò chiên, lạp xưởng tươi, gỏi gà luộc xé phay, củ kiệu và đặc biệt luôn có bánh tét.
Ngày nay, bánh tét có nhiều biến thể như bánh tét nếp cẩm, bánh tét ngọt, bánh tét dừa; phần nhân có thể là thịt hoặc trứng vịt. Hai món ăn được xem là không thể thiếu trong mâm cỗ Tết miền Nam là thịt kho trứng và canh khổ qua. Việc chuẩn bị những món này thể hiện mong muốn một năm mới sung túc, đủ đầy.
Mâm cỗ chay ngày mùng 1 Tết
Theo quan niệm của Phật tử, ngày đầu năm nên hạn chế sát sinh, vì vậy nhiều gia đình lựa chọn mâm cỗ chay để dâng cúng.
Các món chay thường có:
- Rau củ xào như cà rốt, bắp non, nấm, cải thảo
- Đậu hũ chiên xù, đậu hũ xào nấm, đậu phụ Tứ Xuyên
- Canh nấm chay (dù mâm chay hay mặn đều cần có một bát canh)
- Các món xôi như xôi đậu xanh, xôi gấc, xôi lá dứaXôi là món gần như không thể thiếu trên mâm cúng ngày Tết, xuất hiện ở cả mâm mặn và mâm chay, tượng trưng cho sự no đủ, gắn kết.
Văn khấn mùng 1 Tết Nguyên đán
Bên cạnh việc chuẩn bị lễ vật và mâm cỗ, bài văn khấn đóng vai trò hoàn thiện nghi lễ. Dưới đây là bài văn khấn mùng 1 tết Nguyên đán chuẩn theo sách "Văn khấn cổ truyền Việt Nam", NXB Văn hóa Thông tin.
"Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Con lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Đức Đương lai Hạ sinh Di Lặc tôn Phật.
Con kính lạy các cụ tổ khảo, tổ tỷ, bá thúc huynh đệ, đường thượng tiên linh và các hương hồn nội tộc, ngoại tộc.
Hôm nay là ngày mùng 1, tháng Giêng, năm Bính Ngọ.
Chúng con là:… hiện cư ngụ tại:...
Nay theo tuế luật, âm dương vận hành tới tuần Nguyên đán, mùng 1 đầu xuân, đón mừng năm mới. Con cháu tưởng niệm ân đức tổ tiên như trời cao biển rộng, khôn đem tấc cỏ báo đáp ba xuân.
Chúng con cùng toàn thể con cháu trong nhà sửa sang lễ vật, oản quả hương hoa kính dâng trước án.
Kính mời các cụ Cao tằng tổ khảo, Cao tằng tổ tỷ, bá thúc đệ huynh, cô di tỷ muội, nam nữ tử tôn nội ngoại, cúi xin thương xót con cháu, linh thiêng giáng về linh sàng, phù hộ độ trì con cháu năm mới an khang, mọi bề thuận lợi, sự nghiệp hanh thông, bốn mùa không hạn ách nào xâm hại, tám tiết có điềm lành tiếp ứng.
Tín chủ chúng con đồng tâm kính mời các vị vong linh, tiền chủ, hậu chủ ở trong đất này cùng về hâm hưởng, phù hộ cho chúng con được bách sự như ý, vạn sự cát tường.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!"
Ngoài ra, bài văn khấn thần Tài sáng mùng 1 Tết, được nhiều gia đình sử dụng khi thực hiện nghi lễ đầu năm. Bài khấn thể hiện sự thành kính đối với các vị thần linh cai quản trong nhà, trên đất ở, đồng thời cầu mong công việc thuận lợi, gia đạo bình an.
"Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Kính lạy ngài Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị tôn thần. Con kính lạy ngày Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân.
Con kính lạy thần Tài vị tiền. Con kính lạy các ngài thần linh, Thổ địa cai quản trong xứ này.
Tín chủ con là (tên của bạn hoặc người chủ gia đình ), ngụ tại (chi tiết địa chỉ nhà của bạn).
Hôm nay là ngày mồng 1 tháng Giêng năm Bính Ngọ, nhằm ngày Tết Nguyên đán đầu xuân, giải trừ gió đông lạnh lẽo, hung nghiệt tiêu tan, đón mừng Nguyên Đán xuân thiên, mưa móc thấm nhuần, muôn vật tưng bừng đổi mới. Nơi nơi lễ tiết, chốn chốn tường trình.
Nhân ngày năm mới, tín chủ con sắm sửa hương hoa, cơm canh lễ vật bày ra trước án, dâng cúng dhần Tài, cúi xin đức tôn thần, giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành thụ hưởng lễ vật. Nguyện cho gia chủ chúng con mọi người sức khỏe dồi dào, an khang thịnh vượng. Mong ơn Đương cảnh Thành hoàng, đội đức dôn thần bản xứ phù hộ độ trì cho gia chủ năm tới tấn tài tấn lộc, gặp nhiều may mắn, tai qua nạn khỏi. Đầu năm chí giữa, nửa năm chí cuối, sự nghiệp hanh thông, sở cầu như ý, sở nguyện lòng tâm.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám, phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!"
Nghi lễ cúng mùng 1 Tết Bính Ngọ 2026 cần được thực hiện trong không khí trang nghiêm, đúng trình tự, với tinh thần hướng thiện, biết ơn tổ tiên và trân trọng các giá trị văn hóa truyền thống. Đây không phải là hoạt động mang tính mê tín, mà là một nghi thức văn hóa, tín ngưỡng đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc trong mỗi dịp Tết đến, xuân về.
Bình luận