Lo đứt gãy nguồn cung do chiến sự, doanh nghiệp xăng dầu xoay xở thế nào?

Theo đại diện nhiều doanh nghiệp, Trung Đông là một trong những khu vực cung cấp dầu thô quan trọng đối với Việt Nam. Vì vậy, bất ổn chính trị tại khu vực này nếu kéo dài sẽ tác động trực tiếp đến thị trường năng lượng trong nước.

Hỏa tốc tìm thị trường mới

Ông Nguyễn Xuân Thắng - Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát - cho rằng: “Xăng dầu hiện tại là xương sống của ngành năng lượng. Căng thẳng xung đột ở Trung Đông có thể đẩy thị trường xăng dầu trong nước trở lại vết xe đổ thời điểm 2022 - 2023 với việc đứt gãy nguồn cung tại vị trí doanh nghiệp bán lẻ, khiến áp lực cung ứng xăng dầu sẽ dồn về phía các đơn vị cung ứng do các doanh nghiệp này thống lĩnh và kiểm soát nguồn xăng dầu trong nước”, ông Thắng nói.

Ông Thắng phân tích thêm, xung đột ngày càng leo thang khiến nguồn xăng dầu dự trữ tại nhiều đơn vị sớm cạn kiệt chỉ trong vài tuần. Nguyên nhân cốt lõi khiến thị trường xăng dầu khó trụ vững trong nửa đầu tháng 3 là đầu mối ghim hàng hạ chiết khấu về 0 đồng dẫn đến đứt gãy tuyến doanh nghiệp bán lẻ, áp lực dồn về các doanh nghiệp đầu mối, từ đó hình thành tâm lý đầu cơ tích trữ ở phía người tiêu dùng tăng từ 3 - 5 lần. Như vậy, tồn trữ 20 ngày sẽ giảm xuống còn 5 - 7 ngày.

“Nếu xương sống ngành năng lượng đứt gãy thì sẽ khiến các ngành tiêu thụ và cung ứng năng lượng suy giảm theo. Việc trông đợi vào nguồn năng lượng điện tái tạo thay thế trong giai đoạn này là rất khó khăn khi tới cao điểm mùa khô và điện năng lượng mặt trời không đảm bảo liên tục. Điều đó dẫn đến nền kinh tế bị chững lại kéo theo nhiều hệ lụy lâu dài, phải mất nhiều thời gian hơn để khôi phục”, ông Thắng nói thêm.

Vì vậy, theo ông Thắng, giải pháp trước mắt phải mở rộng nguồn xăng dầu từ nội địa và từ các khu vực không ảnh hưởng giao tranh. Phải đảm bảo chính sách xăng dầu bình đẳng về lợi nhuận và lợi ích nhằm giữ vững vị trí các doanh nghiệp bán lẻ, giảm tối đa tâm lý tích trữ, đầu cơ của thị trường tiêu dùng xăng dầu.

Ông Thắng cũng kiến nghị sử dụng quỹ bình ổn giá xăng dầu theo hướng tăng nguồn cung thay vì chỉ tập trung giảm giá bán lẻ, bởi việc ép giá có thể khiến doanh nghiệp bán lẻ thua lỗ, làm suy yếu hệ thống phân phối.

“Bên cạnh đó, cần tăng nhập khẩu từ các thị trường gần như Đông Nam Á, Đông Á và Nga; điều chỉnh chiết khấu hợp lý để duy trì hoạt động của doanh nghiệp bán lẻ; đồng thời nâng cao vai trò điều hành, giám sát của cơ quan quản lý Nhà nước nhằm bảo đảm thị trường xăng dầu vận hành ổn định và hiệu quả trong bối cảnh nhiều biến động”, ông Thắng nói.

Tương tự, đại diện Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) cũng cho biết, tồn kho toàn bộ hệ thống của Petrolimex đầu tháng 3 đang được thực hiện theo đúng nghị định kinh doanh xăng dầu, đảm bảo đáp ứng đủ nhu cầu cho hệ thống phân phối.

Doanh nghiệp đã chủ động tạo nguồn hàng từ hai nhà máy lọc dầu trong nước và nhập khẩu đủ đáp ứng theo kế hoạch, cũng như tăng cường đưa xăng dầu về trong 10 ngày đầu tháng 3 gần 50% lượng hàng nhập tạo nguồn. Tập đoàn này cũng chỉ đạo các công ty thành viên lên phương án điều độ và triển khai các giải pháp đảm bảo nguồn hàng, đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiêu dùng và sản xuất kinh doanh trong hệ thống phân phối của Petrolimex.

Tuy vậy, do nguồn cung dầu thô của châu Á phụ thuộc khá lớn vào Trung Đông nên nếu phải thay đổi tuyến đường hoặc đổi nguồn cung dầu thô ngoài Trung Đông sẽ khiến cho giá dầu thô vừa khan hiếm vừa tăng mạnh kéo theo sản phẩm xăng dầu có giá cao hơn.

"Do hạn chế nguồn cung dầu thô, một số nước và nhà máy sản xuất dừng xuất khẩu để đảm bảo nguồn cung trong nước sẽ dẫn đến khó khăn trong việc tạo nguồn, đẩy giá dầu và phụ phí thị trường lên cao", vị này cho hay.

Còn ông Lê Trung Hưng, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Dầu Việt Nam (PVOIL), khẳng định: Dù có nhiều khó khăn do chiến sự Trung Đông nhưng PVOIL vẫn chủ động kế hoạch dự trữ với lượng đủ lớn, bảo đảm cung cấp cho hệ thống đến hết tháng 3 và đầu tháng 4.

“Doanh nghiệp cũng chuẩn bị các kịch bản bổ sung nguồn mới để đáp ứng nhu cầu, đảm bảo cung cấp đến hết tháng 3 theo kế hoạch nên "tạm yên tâm" trước mắt. Cùng đó, PVOIL cũng đang tính toán để tăng cường thêm nhập khẩu để thêm nguồn dự phòng”, ông Hưng nói.

Tuy nhiên, theo ông Hưng, nguồn cung tháng 4 cũng rất khó đoán định do phụ thuộc phần lớn vào tình hình chiến sự và eo biển Hormuz hoạt động trở lại bình thường thì nguồn cung lúc đó mới được đảm bảo. "Chúng tôi cũng phải tùy cơ ứng biến, còn giờ thì xem xét tăng nhập khẩu thêm. PVOIL đang tiêu thụ 70 - 80% nguồn xăng dầu từ hai nhà máy lọc dầu, cố gắng đảm bảo nguồn cung phân phối cho các đơn vị đã ký", ông Hưng chia sẻ.

Còn ông Nguyễn Việt Thắng, Tổng Giám đốc Công ty CP lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR), cho biết nhà máy lọc dầu Dung Quất hiện sử dụng khoảng 30 - 35% dầu thô nhập khẩu, chủ yếu từ Tây Phi, khu vực Địa Trung Hải, Mỹ và một phần từ Trung Đông.

"Vì vậy, nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài, giá dầu, phụ phí, cước vận chuyển và phí bảo hiểm có thể tiếp tục leo thang, làm tăng đáng kể chi phí đầu vào và rủi ro tài chính", ông Thắng cho biết.

Theo ông Thắng, trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 5/2026, BSR đã ký hợp đồng mua khoảng 3 triệu thùng dầu thô nhập khẩu qua các đầu mối như Qua Iboe, Bu Attifel, Medanito và Palanca Blend. Dù các nguồn này không nằm trong khu vực xung đột trực tiếp, căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông vẫn có thể tác động gián tiếp đến tiến độ giao hàng, chi phí vận tải, bảo hiểm và an toàn hàng hải.

Đáng chú ý, nhu cầu mua bổ sung theo hợp đồng chuyến trong tháng 5/2026 ước khoảng 900.000 đến 1 triệu thùng và tháng 6/2026 khoảng 1 - 1,3 triệu thùng. Trong bối cảnh nhà máy dự kiến vận hành ở mức 118 - 120% công suất, áp lực về giá và khả năng tiếp cận nguồn hàng sẽ rất lớn.

"Trước tình hình này, chúng tôi kiến nghị cơ quan quản lý xem xét áp dụng cơ chế tạm thời ưu tiên dầu thô nội địa cho nhà máy lọc dầu Dung Quất để chế biến xăng dầu thành phẩm, đồng thời hạn chế xuất khẩu dầu thô trong giai đoạn cao điểm rủi ro, ít nhất đến hết quý III/2026 hoặc đến khi thị trường quốc tế ổn định, nhằm bảo đảm an ninh năng lượng", ông Thắng nói.

Cần sớm tăng tỷ trọng xăng sinh học

Theo TS Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc (Trà Vinh), Nghị định 95/2021/NĐ-CP quy định thương nhân đầu mối phải duy trì dự trữ tối thiểu 20 ngày, thương nhân phân phối 5 ngày cung ứng. Do đó, trong ngắn hạn nguồn cung cơ bản vẫn được đảm bảo.

"Tuy nhiên, về dài hạn, nếu xung đột kéo dài, Việt Nam cần tiếp cận vấn đề ở tầm an ninh năng lượng quốc gia. Có thể nghiên cứu nâng mức dự trữ linh hoạt lên 30 ngày hoặc cao hơn trong giai đoạn rủi ro gia tăng; đồng thời đa dạng hóa nguồn nhập khẩu để giảm phụ thuộc. Về lâu dài, chúng ta cần thúc đẩy chuyển dịch năng lượng, sử dụng xăng sinh học là giải pháp căn cơ", ông Giang Chấn Tây nói.

Việt Nam có lợi thế về nguồn nguyên liệu nông nghiệp như sắn, mía, ngô, đây là nền tảng thuận lợi để phát triển nhiên liệu sinh học như E10. Nếu tăng dần tỷ trọng nhiên liệu sinh học trong cơ cấu tiêu thụ, chúng ta sẽ giảm đáng kể mức độ phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Đặc biệt, khi sửa đổi nghị định điều hành thị trường xăng dầu, cần mạnh dạn xem xét lại cơ chế định giá giữa các khâu theo hướng thị trường có điều tiết. Có thể nghiên cứu phương án để doanh nghiệp đầu mối chủ động quyết định giá bán buôn trên cơ sở minh bạch chi phí và cạnh tranh; đồng thời cho phép doanh nghiệp bán lẻ được định giá bán lẻ trong một biên độ hợp lý, chẳng hạn 10 - 15% so với giá bán buôn.

Nếu cho phép doanh nghiệp bán lẻ được chủ động định giá trong biên độ 10 - 15% so với giá bán buôn, thị trường xăng dầu sẽ phản ánh đúng hơn quy luật cung - cầu và chi phí thực tế của từng khâu. Khi giá bán lẻ không còn bị bó cứng hoàn toàn bởi cơ chế hành chính, mà có không gian cạnh tranh và điều chỉnh linh hoạt, tính thị trường của hệ thống phân phối sẽ được thể hiện rõ ràng hơn.

Về dài hạn, đây cũng là một bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường của Việt Nam. Khi cơ chế giá vận hành minh bạch, có cạnh tranh và phân bổ rủi ro hợp lý giữa các chủ thể, việc các đối tác quốc tế đánh giá và công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường đầy đủ cũng sẽ có thêm cơ sở thuyết phục hơn.

"Thị trường xăng dầu có thể biến động theo thế giới, nhưng cơ chế điều hành trong nước hoàn toàn có thể được thiết kế hợp lý hơn. Minh bạch, cân bằng lợi ích và nâng cao năng lực dự trữ - đó mới là nền tảng để thị trường ổn định và phát triển bền vững trong dài hạn", ông Tây nói.

Tăng công suất nhà máy thủy điện, điện than để bảo đảm an ninh năng lượng

Thủ tướng Phạm Minh Chính ký Quyết định số 385 thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng trước diễn biến phức tạp của cuộc xung đột quân sự tại Trung Đông. Theo Quyết định, Phó Thủ tướng Bùi Thanh Sơn làm Tổ Trưởng Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng trước diễn biến phức tạp của cuộc xung đột quân sự tại Trung Đông (Tổ công tác).

Ngay sau đó, tại phiên họp thứ nhất của Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng trước diễn biến phức tạp của cuộc xung đột quân sự tại Trung Đông (ngày 5/3) Phó Thủ tướng Bùi Thanh Sơn đã giao Bộ Ngoại giao theo dõi sát, cập nhật phản ứng chính sách về năng lượng của các nước; phối hợp với Bộ Công Thương và các bộ, cơ quan là thành viên của Tổ công tác trong trao đổi với các đối tác nhằm đa dạng hóa nguồn nhập khẩu năng lượng.

"Phải có phương án rất cụ thể để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, trong đó có việc tính toán phương án tăng công suất các nhà máy thuỷ điện, điện than; đa dạng hoá nguồn nhập khẩu than; sử dụng tối đa nguồn nhiên liệu trong nước...", Phó Thủ tướng yêu cầu.