Cần làm gì để giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trong thời hội nhập?

Ngày 21/2 - Ngày Quốc tế tiếng mẹ đẻ, là dịp để nhìn lại hành trình hình thành và phát triển của tiếng Việt, đồng thời đặt ra câu hỏi: trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, chúng ta cần làm gì để bảo vệ và phát huy giá trị của tiếng mẹ đẻ?

Tiếng Việt là kết tinh của lịch sử, văn hóa và tư duy dân tộc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước.

Theo các nhà nghiên cứu, tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, nhóm Việt - Mường. Trong suốt chiều dài lịch sử, tiếng Việt tồn tại và phát triển song song với nhiều yếu tố ngoại lai.

Đất nước trải qua hàng nghìn năm Bắc thuộc, hàng trăm năm Pháp thuộc cùng nhiều cuộc chiến tranh xâm lược. Kẻ thù không chỉ xâm chiếm lãnh thổ mà còn âm mưu đồng hóa, hủy hoại bản sắc văn hóa, trong đó có ngôn ngữ.

Tiến sĩ Trịnh Thu Tuyết nhận định: “Thực tế lịch sử chứng minh rằng dù giao thoa văn hóa là hiện tượng tất yếu, tiếng Việt không bị hủy diệt. Các thế hệ người Việt đã tạo dựng, giữ gìn và phát triển tiếng Việt trong sáng, giàu đẹp như hôm nay”.

Chính sự bền bỉ, kiên định ấy giúp tiếng Việt trở thành trụ cột của bản sắc dân tộc.

Thế nào là “giữ gìn sự trong sáng” của tiếng Việt?

Theo TS. Trịnh Thu Tuyết, giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trước hết là sử dụng đúng chuẩn mực. “Nói đúng chính âm, viết đúng chính tả, đúng quy tắc ngữ pháp; sử dụng phong cách ngôn ngữ phù hợp với ngữ cảnh, mục đích và lĩnh vực giao tiếp; phù hợp với thuần phong mỹ tục và truyền thống văn hóa dân tộc”, TS. Trịnh Thu Tuyết cho hay.

Bà nhấn mạnh, sự trong sáng không đồng nghĩa với việc khép kín hay cực đoan chối bỏ yếu tố ngoại lai. Trong thời hội nhập, việc tiếp nhận thuật ngữ chuyên ngành là cần thiết vì tính phổ biến và thuận tiện. Tuy nhiên, việc sử dụng phải tuân thủ quy định, không lạm dụng, không tùy tiện.

“Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ là vấn đề kỹ thuật ngôn ngữ, mà còn là biểu hiện của lòng yêu nước và ý thức tự tôn dân tộc”, chuyên gia này khẳng định.

TS. Trịnh Thu Tuyết nêu rõ thách thức giữ gìn sự trong sáng tiếng Việt từ môi trường số và lệch chuẩn trong diễn đạt.

Một trong những biến đổi dễ nhận thấy hiện nay là sự phổ biến của “teencode”, cách nói biến âm, giả ngọng, thay chữ… trên mạng xã hội. Không ít người, đặc biệt là bộ phận thanh niên, học sinh coi đây là hình thức vui đùa vô hại. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài, ranh giới giữa chuẩn và lệch chuẩn có thể bị xóa nhòa. “Đến một thời điểm nào đó, thế hệ sau có thể không còn phân biệt được đâu là đúng chuẩn. Khi ấy, tiếng Việt cũng có nguy cơ bị biến tướng”, tiến sĩ Tuyết cảnh báo.

Nhà trường và gia đình: Nền tảng của chuẩn mực ngôn ngữ

Các chuyên gia đều thống nhất rằng giáo dục đóng vai trò quyết định trong việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Muốn nói và viết đúng chuẩn, học sinh cần được trang bị kiến thức đầy đủ về chính âm, chính tả, ngữ pháp và phong cách chức năng. Gia đình và nhà trường phải giúp thế hệ trẻ hiểu được công lao của tiền nhân trong việc tạo dựng và bảo vệ tiếng Việt.

Ở góc độ đào tạo, PGS.TS Hà Văn Minh – Trưởng khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm Hà Nội nhấn mạnh, giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt cần được nhìn từ góc độ hệ thống giáo dục, đặc biệt là vai trò của đội ngũ giáo viên.

“Người thầy giữ vai trò then chốt trong việc định hình chuẩn tiếng Việt cho học sinh. Nếu giáo viên nói chưa chuẩn, viết chưa chuẩn, thì rất khó đòi hỏi học sinh đạt được sự chuẩn mực”, ông nói.

PGS.TS Hà Văn Minh cho rằng các trường sư phạm cần chú trọng đào tạo năng lực ngôn ngữ toàn diện cho giáo viên tương lai, từ phát âm, chính tả đến khả năng diễn đạt mạch lạc, lập luận logic và sử dụng phong cách ngôn ngữ phù hợp bối cảnh.

Trong bối cảnh ngôn ngữ mạng phát triển mạnh, điều quan trọng không phải là phủ nhận sự linh hoạt của đời sống ngôn ngữ, mà là xác lập ranh giới rõ ràng giữa giao tiếp cá nhân và môi trường học thuật, đảm bảo chính xác và phù hợp.

Tiếng Việt - lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên hội nhập

Ở góc nhìn quốc tế, Thạc sĩ Trình Phương Quân – tốt nghiệp Đại học Stanford, Mỹ nhấn mạnh giá trị thực tiễn của tiếng Việt trong nền kinh tế toàn cầu.

“Trên các trang tuyển dụng quốc tế của những tập đoàn công nghệ lớn như Google hay Meta, có nhiều vị trí yêu cầu ứng viên thành thạo tiếng Việt để phụ trách thị trường Việt Nam – thị trường mới nổi đầy tiềm năng”, anh cho hay.

Theo anh, khi tiếng Anh trở nên phổ biến, khả năng sử dụng tiếng Việt chuẩn mực và am hiểu văn hóa bản địa sẽ trở thành lợi thế khác biệt. “Thành thạo tiếng Anh là điều kiện cần, nhưng tiếng Việt – nếu được trau dồi nghiêm túc – chính là tài sản vô giá trên hành trang hội nhập của mỗi công dân”, Thạc sĩ Trình Phương Quân nhấn mạnh.

Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không phải là bảo thủ, càng không phải là khước từ hội nhập. Đó là quá trình vừa tiếp nhận tinh hoa nhân loại, vừa bảo vệ cấu trúc, tinh thần và giá trị văn hóa của tiếng mẹ đẻ.

Nhân Ngày Quốc tế tiếng mẹ đẻ 21/2, câu chuyện về tiếng Việt không chỉ dừng ở khẩu hiệu, mà trở thành lời nhắc về trách nhiệm chung: từ gia đình, nhà trường đến từng công dân. Khi tiếng Việt còn trong sáng, giàu đẹp và được sử dụng chuẩn mực, bản sắc văn hóa dân tộc vẫn được gìn giữ vững vàng trong dòng chảy toàn cầu hóa.