Xây dựng nền kinh tế sáng tạo: Thúc đẩy thực thi quyền sao chép tại Việt Nam

Hội thảo quốc tế "Xây dựng nền kinh tế sáng tạo: Thúc đẩy thực thi quyền sao chép tại Việt Nam" do Liên đoàn Quốc tế các tổ chức Quyền sao chép (IFRRO), Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam (VIETRRO), Cục Bản quyền tác giả - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hội Xuất bản Việt Nam, Hội Giáo dục và Đào tạo TP.HCM, vừa diễn ra tại TP.HCM.

Hội thảo được tổ chức với các mục tiêu: Nâng cao nhận thức và tạo sự sẵn sàng cho các cơ quan, trường học, nhà xuất bản trong việc áp dụng cấp phép sao chép; Giới thiệu khung pháp lý Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế, thúc đẩy hợp tác học hỏi mô hình thành công; Khẳng định lợi ích kinh tế - văn hóa của hệ thống cấp phép đối với giáo dục, sáng tạo và phát triển bền vững; Đề xuất lộ trình triển khai linh hoạt, giúp giảm rủi ro pháp lý cho các cơ sở giáo dục, thư viện, doanh nghiệp và Xây dựng kế hoạch hành động chung, hướng đến sự đồng thuận và tham gia tích cực của toàn xã hội.

Phát biểu chào mừng tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Ngọc Hà, Phó Trưởng phòng Quản lý và Hợp tác quốc tế về quyền tác giả, quyền liên quan (Cục Bản quyền tác giả – Bộ VHTTDL) cho biết: Việt Nam hiện là thành viên của 8 điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả, quyền liên quan; đã ký kết hai hiệp định song phương với Hoa Kỳ và Thụy Sĩ về bản quyền và sở hữu trí tuệ, cùng 15 hiệp định thương mại tự do có nội dung bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan…

“Trong kỷ nguyên số, tri thức và nội dung sáng tạo là tài sản quý, là nguồn lực sản xuất quan trọng.

Quyền sao chép – một quyền cơ bản trong quyền tác giả là công cụ pháp lý để thực thi, bảo vệ, quản lý và khai thác thương mại tài sản trí tuệ. Hội thảo hôm nay là dịp thiết thực để chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, ký kết các thỏa thuận hợp tác, đồng thời nâng cao nhận thức xã hội về quyền sao chép, một yếu tố không thể thiếu trong phát triển kinh tế sáng tạo”, bà Hà nhấn mạnh.

Bà Hà cho biết, Cục Bản quyền tác giả sẽ tiếp tục đồng hành và định hướng hoạt động cho các tổ chức đại diện tập thể quyền, trọng tâm là hoàn thiện cơ sở pháp lý, xây dựng biểu mức chuyển quyền, hỗ trợ pháp lý, đào tạo nhân lực và đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật và mong muốn Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam tiếp tục mở rộng mạng lưới hội viên, hoàn thiện cơ chế phân chia tiền bản quyền, phát triển hệ thống thông tin điện tử công khai, hướng đến một môi trường sáng tạo và khai thác minh bạch, bền vững.

Tại Hội thảo, đại diện VIETRRO đã trình bày báo cáo cho thấy, tình trạng vi phạm quyền sao chép tại Việt Nam vẫn phổ biến, gây thiệt hại nghiêm trọng cho nền kinh tế sáng tạo. Theo thống kê của Thư viện Quốc gia Việt Nam, hành vi sao chép tài liệu và xuất bản phẩm trái phép chiếm tỷ lệ cao, đặc biệt trong môi trường học đường và hoạt động số hóa tài liệu. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 5 quốc gia có tỷ lệ sử dụng nội dung vi phạm cao nhất châu Á, với khoảng 59% người tham gia khảo sát thừa nhận từng truy cập nội dung vi phạm bản quyền.

Các nghiên cứu giai đoạn 2022- 2024 ước tính thiệt hại kinh tế do vi phạm bản quyền số tại Việt Nam lên tới 350 triệu USD/năm, chủ yếu trong các lĩnh vực phim ảnh, âm nhạc và xuất bản. Tổn thất này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của tác giả, mà còn làm giảm sức sáng tạo của xã hội, thất thu ngân sách và hạn chế năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp nội dung hợp pháp.

Báo cáo chỉ ra 5 “điểm nghẽn” lớn trong thực thi quyền sao chép hiện nay: Khó chứng minh hành vi sao chép số do hạn chế về giám định điện tử; Lỗ hổng trong các ngoại lệ bản quyền dễ bị lợi dụng; Thiếu nhân lực chuyên môn và phối hợp liên ngành; Thách thức từ công nghệ mới như AI và nền tảng chia sẻ tức thời; Sức ép quốc tế ngày càng tăng trong kiểm soát vi phạm sở hữu trí tuệ.

Phát biểu tại Hội thảo, các đại biểu quốc tế chỉ rõ, trong bối cảnh hội nhập toàn cầu sâu rộng như hiện nay, Việt Nam, đại diện là VIETRRO, cần tăng cường kết nối với nền tảng WIPO Connect thuộc Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO) để triển khai hiệu quả hơn nữa việc thực thi Luật Sở hữu trí tuệ của mình. WIPO Connect là một hệ thống số hóa và quản lý tác phẩm sáng tạo, hỗ trợ các tác giả trong việc xác lập quyền sở hữu, bảo vệ và khai thác tác phẩm trên môi trường số quốc tế.

Các chuyên gia thế giới đều khẳng định, việc cấp phép sao chép nhằm sử dụng và khai thác tác phẩm chính là phương thức quản trị bản quyền hiệu quả nhất, vừa đảm bảo công bằng cho người sáng tạo, vừa tạo điều kiện tiếp cận tri thức hợp pháp cho xã hội; đồng thời đề xuất, thay vì tập trung vào xử lý vi phạm, Việt Nam nên truyền thông mạnh mẽ về hành vi sử dụng hợp pháp tác phẩm, đồng thời đưa cơ chế cấp phép sao chép vào chính sách văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ của quốc gia, trước mắt có thể thí điểm trong hệ thống trường học.

Từ những kiến nghị của các chuyên gia, VIETRRO và LECOCE đã khởi động Chương trình thí điểm "Cấp phép giáo dục hợp pháp", dự kiến triển khai tại 10 trường học đầu tiên trên toàn quốc, phối hợp cùng nền tảng hocdoc.vn nhằm phát triển văn hóa đọc, sử dụng tài liệu học tập hợp pháp đồng thời chi trả thù lao tương xứng về bản quyền cho tác giả, nhà xuất bản.

Chương trình được kỳ vọng trở thành mô hình mẫu cho các thư viện, trường học và cơ sở giáo dục, góp phần chuẩn hóa quy trình số hóa, truy cập và sao chép tài liệu hợp pháp theo đúng tinh thần Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.