Trực tiếp: Phi hành đoàn Artemis II bay vòng qua vùng tối Mặt Trăng

NASA công bố bức ảnh mới từ phi hành đoàn Artemis II, ghi lại đồng thời cả vùng sáng và vùng tối của Mặt Trăng, góc nhìn hiếm chưa từng được con người quan sát trực tiếp.

Trong ảnh, phần bên phải là vùng sáng của Mặt Trăng, có thể nhận diện qua các khoảng đen rộng lớn hình thành từ hoạt động núi lửa trong giai đoạn đầu lịch sử. Đây cũng là phần luôn hướng về Trái Đất.

Nổi bật ở khu vực này là lưu vực Orientale, miệng hố va chạm đường kính gần 1.000 km, nằm ở ranh giới giữa hai bán cầu. Theo NASA, phi hành đoàn Artemis II là những người đầu tiên quan sát được toàn bộ cấu trúc của lưu vực này.

Phần bên trái bức ảnh là vùng tối của Mặt Trăng, khu vực không thể nhìn thấy từ Trái Đất do hiện tượng khóa thủy triều, khiến Mặt Trăng luôn chỉ quay một mặt về phía hành tinh của chúng ta.

Các phi hành gia Artemis II đã thức dậy để bắt đầu ngày thứ 6 của sứ mệnh lên Mặt Trăng.

“Thói quen buổi sáng: Thức dậy, cạo râu, dọn giường, chứng kiến ​​điều chưa từng được nhìn thấy trước đây", NASA viết.

Cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ (NASA) chia sẻ trong một bài đăng trên X rằng phi hành đoàn đang “chuẩn bị cho chuyến bay ngang qua Mặt Trăng ngày hôm nay, khi họ sẽ nhìn thấy vùng khuất của Mặt Trăng.”

Bài đăng cho thấy hình ảnh phòng ngủ của các phi hành gia trên tàu vũ trụ Orion. Cùng với đó là hình ảnh phi hành gia của Cơ quan Vũ trụ Canada, đang cạo râu trong không gian.

Sau khi rời quỹ đạo Trái Đất nhờ cú đốt động cơ kéo dài hơn 7 phút của mô-đun dịch vụ châu Âu (ESM), tàu Orion bước vào hành trình bay tới Mặt Trăng theo quỹ đạo “tự do quay về”.

Ngay sau khi thoát ly, tàu đạt vận tốc cực đại khoảng 39.000 km/h. Tuy nhiên, trong những giờ tiếp theo, vận tốc giảm dần khi Orion di chuyển bằng quán tính trong không gian sâu, hướng tới điểm cân bằng hấp dẫn giữa Trái Đất và Mặt Trăng (Lagrange L1), cách Trái Đất khoảng 322.000 km.

Tại khu vực này, vận tốc của tàu giảm xuống mức thấp nhất, khoảng 3.500 km/h. Khi vượt qua điểm cân bằng, lực hấp dẫn của Mặt Trăng bắt đầu chiếm ưu thế, kéo tàu tăng tốc trở lại trên đường tiếp cận.

Quỹ đạo của Orion được thiết kế bay cắt ngang phía xa Mặt Trăng ở độ cao khoảng 10.300 km, thay vì lao thẳng vào tâm. Cách tiếp cận này cho phép tàu tận dụng lực hấp dẫn như một “cú hất”, giúp đổi hướng và quay trở lại Trái Đất.

Ở giai đoạn quay về, Orion dự kiến đạt vận tốc khoảng 40.200 km/h khi đi vào khí quyển, đặt ra thách thức lớn cho hệ thống bảo vệ nhiệt của tàu.

Artemis II được thiết kế là chuyến bay thử nghiệm có người lái, với mục tiêu chính là kiểm chứng khả năng đưa phi hành gia tới và trở về từ vùng lân cận Mặt Trăng.

Do đó, tàu Orion sẽ không hạ cánh hay đi vào quỹ đạo quanh Mặt Trăng, mà chỉ thực hiện chuyến bay lượn (flyby) qua phía xa. Điều này giúp NASA đánh giá các hệ thống quan trọng như điều hướng, liên lạc và hỗ trợ sự sống trong không gian sâu.

Các sứ mệnh tiếp theo, như Artemis III, mới hướng tới mục tiêu đưa con người trở lại bề mặt Mặt Trăng.

Jim Bridenstine, cựu quản trị viên NASA, bình luận trên chương trình “FOX & Friends First” cho biết, bốn phi hành gia Artemis II sẽ tìm kiếm các vị trí phù hợp cho các sứ mệnh đổ bộ trong tương lai, đồng thời quan sát dấu hiệu băng nước tại cực nam Mặt Trăng.

“Chúng tôi cho rằng cực nam Mặt Trăng có thể chứa hàng trăm triệu tấn băng nước”, Bridenstine nói. “Băng nước là H₂O, có thể dùng làm nước uống, cung cấp oxy để thở, cũng như hydro làm nhiên liệu tên lửa và nguồn năng lượng”.

Ông cho biết thêm rằng chuyến bay mang lại nhiều cơ hội thu thập dữ liệu quan sát quan trọng, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của Artemis II đối với các sứ mệnh không gian có người lái trong tương lai, cũng như kế hoạch thiết lập căn cứ lâu dài trên Mặt Trăng.

Charlie Duke, cựu phi hành gia 90 tuổi từng tham gia sứ mệnh Apollo 16, gửi lời động viên tới nhóm thành viên sứ mệnh Artemis II, những người chuẩn bị bay xa Trái Đất nhất trong lịch sử.

“Trên Mặt Trăng có một bức ảnh gia đình tôi”, ông Duke nói trong thông điệp. “Tôi hy vọng điều đó nhắc các bạn rằng chúng tôi, nước Mỹ và cả thế giới đang cổ vũ cho các bạn”.

Ông nói thêm: “Cảm ơn các bạn và toàn bộ đội ngũ dưới mặt đất đã tiếp nối di sản Apollo với Artemis. Chúc thượng lộ bình an và trở về an toàn”.

NASA cho biết việc phi hành đoàn Artemis II lắng nghe những lời này trước khi tới Mặt Trăng là “rất ý nghĩa”.

Charlie Duke, cựu sĩ quan Không quân Mỹ và phi công thử nghiệm, từng điều khiển mô-đun Mặt Trăng của Apollo 16 năm 1972, trở thành người thứ 10 và trẻ nhất đặt chân lên Mặt Trăng.

Hơn 50 năm kể từ Apollo, cuộc đua Mặt Trăng nóng trở lại với sự nổi lên của Trung Quốc như một cường quốc không gian mới.

Khác với giai đoạn Chiến tranh Lạnh, cuộc đua hiện nay mang tính dài hạn, gắn với mục tiêu hiện diện bền vững và khai thác tài nguyên ngoài Trái Đất.

Trung Quốc triển khai chương trình thăm dò Mặt Trăng mang tên Thường Nga theo lộ trình từng bước. Năm 2013, Thường Nga-3 giúp Trung Quốc trở thành quốc gia thứ ba hạ cánh mềm thành công lên Mặt Trăng. Năm 2019, Thường Nga-4 lần đầu tiên trong lịch sử hạ cánh xuống vùng tối của Mặt Trăng.

Đến năm 2020, Thường Nga-5 mang mẫu vật Mặt Trăng về Trái Đất, đánh dấu lần đầu tiên sau hơn 40 năm con người thu thập mẫu mới từ vệ tinh này. Năm 2024, Chang’e-6 tiếp tục lập dấu mốc khi mang về những mẫu vật đầu tiên từ vùng tối Mặt Trăng, củng cố vị thế của Trung Quốc trong lĩnh vực thăm dò không gian sâu.

Không dừng lại ở đó, Trung Quốc đặt mục tiêu đưa phi hành gia lên Mặt Trăng trước năm 2030 và xây dựng căn cứ nghiên cứu quốc tế tại cực nam Mặt Trăng trong thập kỷ tới.

Trước bước tiến này, Mỹ thúc đẩy chương trình Artemis nhằm đưa con người trở lại Mặt Trăng. Sau thành công của Artemis I năm 2022, Artemis II dự kiến thực hiện chuyến bay có người lái vòng quanh Mặt Trăng, trước khi tiến tới các sứ mệnh đổ bộ và thiết lập hiện diện lâu dài.

Giới chức Mỹ và NASA coi đây là một “cuộc đua mới”, song nhấn mạnh sự khác biệt so với quá khứ

"Lần này, mục tiêu không phải là cắm cờ và để lại dấu chân", Giám đốc điều hành sứ mệnh của NASA Jared Isaacman phát biểu vào cuối tháng 3/2026, một tuần trước khi Artemis 2 cất cánh. "Mục tiêu lần này là ở lại. Mỹ sẽ không bao giờ từ bỏ Mặt Trăng một lần nữa".

Cuộc đua không gian đầu tiên diễn ra trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, bắt đầu với việc Liên Xô phóng vệ tinh Sputnik 1 năm 1957.

Chỉ hai năm sau, tàu Luna 2 của Liên Xô trở thành vật thể đầu tiên do con người chế tạo chạm tới bề mặt Mặt Trăng, tiếp đó Luna 3 gửi về những hình ảnh đầu tiên của phía xa Mặt Trăng, hay còn gọi là vùng tối - khu vực luôn quay lưng về phía Trái Đất.

Năm 1961, Liên Xô tiếp tục dẫn trước khi Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ. Trước sức ép này, Mỹ đẩy mạnh chương trình Apollo với mục tiêu đưa con người lên Mặt Trăng.

Năm 1969, Apollo 11 hạ cánh xuống Mặt Trăng, đưa Neil Armstrong và Buzz Aldrin trở thành những người đầu tiên đặt chân lên bề mặt.

Trong giai đoạn 1969 - 1972, Mỹ thực hiện tổng cộng 6 lần hạ cánh thành công với các sứ mệnh Apollo. Tuy nhiên, sau Apollo 17 vào tháng 12/1972, chương trình kết thúc do chi phí lớn và mục tiêu chính trị đã hoàn thành, khép lại cuộc đua Mặt Trăng đầu tiên trong lịch sử.

SLS là tên lửa mạnh nhất từng được NASA phát triển, đóng vai trò đưa tàu Orion và phi hành đoàn Artemis II rời Trái Đất.

Tên lửa cao khoảng 98 m, tạo lực đẩy hơn 39 triệu newton khi phóng, đủ sức đưa hơn 27 tấn hàng hóa lên quỹ đạo Mặt Trăng. SLS sử dụng hai tên lửa đẩy nhiên liệu rắn cùng bốn động cơ RS-25 ở tầng lõi, công nghệ kế thừa từ chương trình tàu con thoi.

SLS được thiết kế cho các sứ mệnh không gian sâu, vượt xa quỹ đạo Trái Đất. Trong sứ mệnh Artemis I năm 2022, tên lửa này đã chứng minh khả năng đưa tàu Orion bay quanh Mặt Trăng an toàn.

Theo NASA, SLS sẽ là nền tảng cho các sứ mệnh Artemis trong nhiều năm tới, phục vụ mục tiêu đưa con người quay lại Mặt Trăng và tiến xa hơn tới sao Hỏa.

Sứ mệnh Artemis II được chuẩn bị trong nhiều năm, bắt đầu từ sau thành công của Artemis I vào tháng 12/2022, chuyến bay thử nghiệm không người lái đầu tiên của chương trình Artemis.

Tháng 4/2023, NASA công bố phi hành đoàn gồm Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch (Mỹ) và Jeremy Hansen (Canada). Sau đó, các phi hành gia bước vào chương trình huấn luyện kéo dài nhiều năm, bao gồm mô phỏng bay, xử lý sự cố và làm quen với tàu Orion.

Trong giai đoạn 2023 - 2025, NASA hoàn thiện và kiểm tra hệ thống tàu Orion cũng như tên lửa SLS. Các thử nghiệm tập trung vào động cơ, hệ thống điều khiển, liên lạc, điều hướng và tấm chắn nhiệt, những yếu tố then chốt cho chuyến bay có người lái.

Đồng thời, tàu Orion và tên lửa SLS được lắp ráp tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy (Florida, Mỹ). Các cuộc thử nghiệm tích hợp và diễn tập tổng thể (wet dress rehearsal) được thực hiện nhằm kiểm tra toàn bộ quy trình phóng trong điều kiện thực tế.

Đầu năm 2026, NASA hoàn tất các bước kiểm tra cuối cùng, đưa tàu ra bệ phóng và chuẩn bị cho nhiệm vụ. Ngày 1/4/2026, tàu Orion với sứ mệnh Artemis II được phóng lên không gian, đánh dấu lần đầu tiên sau hơn 50 năm con người quay trở lại hành trình hướng tới Mặt Trăng.

Video NASA phóng thành công sứ mệnh Artemis II vào ngày 1/4. (Nguồn: NASA)

Hành trình của sứ mệnh kéo dài khoảng 10 ngày quanh. Trong hai ngày đầu, phi hành đoàn thực hiện các thao tác hiệu chỉnh quỹ đạo và kích hoạt động cơ chuyển tiếp (TLI) để tàu rời quỹ đạo Trái Đất, hướng tới Mặt Trăng.

Đến ngày thứ ba, tàu Orion đạt mốc “nửa chặng đường”, cách Trái Đất hơn 219.000 km.

Hành trình tàu Orion đưa sứ mệnh Artemis bay quanh Mặt Trăng. (Nguồn: NASA)

Ngày thứ năm là thời điểm lực hấp dẫn của Mặt Trăng mạnh hơn Trái Đất, đánh dấu việc phi hành đoàn tiến vào không gian Mặt Trăng lần đầu tiên kể từ năm 1972.

Ngày thứ 6 là thời điểm quan trọng nhất của sứ mệnh. Tàu Orion sẽ bay vòng qua phía xa Mặt Trăng, bay cách bề mặt khoảng 6.440 - 9.650 km. Đây cũng là thời điểm sứ mệnh thiết lập kỷ lục mới về khoảng cách bay của con người trong không gian.

Trong quá trình này, tàu sẽ đi vào vùng bị Mặt Trăng che khuất, khiến liên lạc với Trái Đất bị gián đoạn khoảng 40 phút. Phi hành đoàn dự kiến tận dụng thời gian này để chụp ảnh bề mặt Mặt Trăng và quan sát không gian sâu.

Việc bay qua phía xa Mặt Trăng mang ý nghĩa quan trọng, giúp kiểm chứng khả năng vận hành của tàu Orion trong môi trường không gian sâu, đồng thời đánh giá các hệ thống liên lạc, điều hướng và hỗ trợ sự sống trong điều kiện xa Trái Đất.

Sau khi hoàn tất vòng bay, tàu Orion sẽ quay trở lại Trái Đất theo quỹ đạo “tự do quay về” (free-return trajectory), dự kiến hạ cánh xuống Thái Bình Dương vào ngày 10/4.

Lịch trình dự kiến sứ mệnh Artemis II bay quanh Mặt Trăng:

Theo dõi chương trình bình luận đặc biệt "Artemis II - Sứ mệnh lịch sử" với những hình ảnh cập nhật từ tàu Orion khi tiến tới sát Mặt Trăng cùng khách mời: Nhà nghiên cứu Đặng Vũ Tuấn Sơn - Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA).

Phát sóng lúc 6h00 ngày 7/4 trên Báo Điện tử VTC News và Kênh Youtube VTC News.